سفر رئیس‌جمهور عراق به ایران؛ سرآغاز نظم نوین منطقه‌ای

 بعد از سفر رییس جمهور عراق به تهران و آنکارا، اکنون زمان آن فرا رسیده که نگاه دقیق تری به این دوسفر در راستای حل چالش­های عراق پساداعش بیندازیم. مقایسه این دو سفر، چالش­ها، اهداف و نوع نگاه ایران و ترکیه به مسائل عراق، می تواند نقش مهمی در جناح بندی های آینده عراق و منطقه داشته باشد.

به گزارش عیارآنلاین، سفر منطقه­ ای برهم صالح در کسوت ریاست جمهوری عراق نشان از آغاز صفحه­ای نوین در روابط سیاسی بغداد با کشورهای منطقه بعد از شکست داعش در این کشور به حساب می آید. عراق بیش از دو دهه است که درگیر سه چالش مهم جنگ خلیج فارس، حمله آمریکا به عراق و داعش است. انزوای عراق در دوران صدام از یکسو، تخریب گسترده زیرساخت­های انرژی و اقتصادی این کشور از طرف نظامیان آمریکایی و داعش از سوی دیگر باعث شده تا این کشور علیرغم فروش روزانه ۴ میلیون بشکه نفت خام چهره­ی کشوری فقیر را داشته باشد.

اکنون بعد از سالها ناامنی و خشونت این کشور باید به سمت ثبات و مرحله بازسازی برود. کنفرانس بازسازی عراق در کویت در اوایل سال ۲۰۱۸ میلادی را می توان به عنوان طلیعه دوران جدید تاریخ عراق توصیف کرد. نیاز گسترده عراق به بازسازی سریع در زمینه های نفت و گاز، حمل و نقل، مسکن و برق مسائلی است که رئیس جمهور عراق را در سفرهای منطقه­ای مصمم ساخته است. در این میان ایران و ترکیه به عنوان دو قدرت منطقه­ای و همسایه های تأثیرگذار در مسائل عراق جایگاه ویژه ای در مجموع سفرهای منطقه­ای برهم صالح دارند.

اهداف برهم صالح از سفرهای ایران و ترکیه

مهم‏ترین هدف سفرهای منطقه ‏ای برهم صالح به تهران و آنکارا ، جذب سرمایه و کمک خارجی است. در واقع، برهم صالح با سفرهای خود و تشریح اوضاع در عراق این پیام را منتقل می ‏کند که این کشور ناامنی ‏ها و بی‏ ثباتی‏ های درونی ناشی از تهاجم تروریست‏ های داعش را پشت سر گذاشته و وارد مرحله بازسازی شده است. در این مرحله یکی از مهمترین نیازهای عراق، توسعه روابط دوجانبه به خصوص با کشورهای همسایه و ترغیب این کشورها به سرمایه گذاری اقتصادی در عراق است. در این میان سفر او به تهران و آنکارا با توجه به اهمیت این دو کشور در مسائل عراق حائز اهمیت است.

نگاه ایران به چالش های عراق

ایران به عراق بعد از صدام با نگاه برادرانه ای می نگرد و چالش های این کشور را چالش های خود قلمداد می کند. از این منظر نیز هم در زمینه ثبات سیاسی، هم در زمینه حمایت از دولت این کشور در قبال داعش و هم در زمینه رفع احتیاجات اولیه این کشور همواره پیش قدم بوده است.

با سقوط صدام در سال ۲۰۰۳ ، ایران توانست خلاء سیاسی به وجود آمده در عراق را با استفاده از نگاه «آینده عراق در دستان عراقیون» پر کند. تلاش های ایران در راستای حفظ ثبات و امنیت در عراق در طول مدت سالهای پساصدام تا به امروز در کنار حمایت ازمردم عراق از هر دین و نژادی باعث شده است تا تهران و بغداد دوران طلایی از روابط سیاسی و اقتصادی را در این دوران را تجربه کنند که از آن به عنوان ماه عسل ایران و عراق یاد می شود[۱]. درهم تنیدگی روابط فرهنگی، اقتصادی و امنیتی باعث شده است که روابط میان عراق و ایران علیرغم تمام تنش­زایی­های مثلث عبری، عربی و غربی و تحریم­های یکجانبه و گسترده ایالات متحده علیه ایران افزایش پیدا کند[۲].

میزان مراودات تجاری ایران و عراق در حال حاضر بیش از ۱۲ میلیارد دلار است و عراق یکی از مهمترین بازارهای صادراتی ایران در پنج سال گذشته به شمار می رود. از سوی دیگر نیاز عراق به گاز و برق صادراتی از ایران باعث شدکه عراق یکی از کشورهایی است که از تحریم­های واشنگتن معاف شده است. آنچه در سفر رئیس جمهور عراق به تهران قابل تحلیل است، تلاش عراق برای ایجاد راهکاری برای حفظ روابط خود با ایران، افزایش مراودات تجاری با ایران تا سطح ۲۰ میلیارد دلار و ایجاد سازو کار تجارت با ارزهای ملی است[۳]. از یکسو ایران با استفاده از ظرفیت های خود مانند صادرات گاز، برق، خدمات مهندسی در دوران بازسازی عراق حضور قدرتمندی در عراق دارد.

از سوی دیگر برهم صالح که به  عمق روابط سیاسی ایران با گروه­های مختلف عراقی و تعهد ایران به حفظ ثبات سیاسی عراق آگاهی دارد با پیشنهاد ایجاد سازکاری برای نظم جدید منطقه ای به تهران آمد . او در عمل نیز نشان داده است که یا نمی­تواند و یا تمایلی ندارد که دولتش از تحریم­های دولت ایالات متحده پیروی کند.

چالش­های ترکیه در عراق

سفر رئیس جمهور عراق به آنکارا نیز از سه جنبه اصلی بازسازی، امنیت و آب قابل ارزیابی است. برهم صالح ریاست جمهور عراق به دعوت همتای ترکیه ای خود در ۲ ژانویه ۲۰۱۹ وارد آنکارا شد. حضور نیروهای ترکیه در اقلیم کردستان، نگاه آنکارا به کردهای (پ.ک.ک)، مسئله آب و کمک ۵ میلیارد دلاری ترکیه برای بازسازی عراق مسئله ای است که در سفر رئیس جمهور عراق به ترکیه پیگیری شد[۴]. این مسائل در کنفرانس خبری مشترک رؤسای جمهور عراق و ترکیه مشهود بود.

مسئله آب به عنوان رگ حیاتی عراق به حساب می­آید. از سوی دیگر رقم تعهد شده ترکیه برای بازسازی عراق نیز رقمی نیست که به راحتی بتوان از آن چشم پوشی کرد. این درحالی است که ترکیه بدون اجازه از دولت عراق در اقلیم کردستان پایگاه نظامی ایجاد کرده است. با توجه به این موارد نوعی وابستگی حیاتی در سفر برهم صالح به آنکارا قابل تحلیل است. با توجه به این موضوع سفر برهم صالح به ترکیه از اهمیت بیشتری برای آینده عراق برخوردار است. این موضوع نشان میدهد که دست ترکیه برای گسترش روابط خود با عراق و کاهش وابستگی این کشور در آینده بازتر خواهد بود. اما این نکته را نباید از خاطر دور داشت که ترکیه در میان مردم عراق نتوانسته است نقش مثبتی از خود ایجاد کند و از دیدگاه افکار عمومی عراق دولتی اشغالگر است که این موضوع را به وضوح در تخریب پایگاه نظامی آنها توسط مردم  استان دهوک می توان مشاهده کرد[۵].

جمع بندی

سفر برهم صالح به تهران و آنکارا تلاش او برای استفاده از کمک های همسایگان برای بازسازی زیرساختهای عراق از یک سو و حضور فعالانه این کشور در نظم نوین منطقه ای قابل توجه است. در همین راستا مجموع سفرهای ریاست جمهور عراق به ایران، ترکیه و کشورهای عربی را میتوان در چارچوب ایجاد یک توازن منطقه ای برای ایجاد زیر ساختهای اقتصادی عراق برای بازی کردن نقش بیشتر بغداد در آینده سیاسی منطقه مورد ارزیابی قرار داد. اما آنچه در این دو سفر باید با دید دقیقتری مورد ارزیابی قرار داد، نوع نگاه و پیامهایی است که این دو سفر به مخاطب مخابره می کند

رئیس جمهور عراق در تهران به دنبال ایجاد یک نظم نوین منطقه ای و حفظ یک متحد قدرتمند در منطقه بوده است، برهم صالح در سفر خود به تهران از ظرفیت های سیاسی عراق برای بهبود روابط تهران و کشورهای عربی حرف زد، او سعی داشت تا عراق را به عنوان یک متحد استراتژیک در منطقه برای ایران و محور مقاومت نشان دهد که ایران می تواند با استفاده از ظرفیت های سیاسی این کشور روابط خود را با کشورهای عربی بازسازی کند. اما در سفر خود به آنکارا او سعی کرد تا از چالش بیشتر با آنکارا جلوگیری کند و روابط میان عراق و ترکیه را به سمت عادی سازی بکشاند.

 

[۳] حسن لاسجردی، سفر برهم صالح به تهران چه نتایجی دارد؟، خبر آن لاین، ۲۶ آبان ۱۳۹۷،

khabaronline.ir/news/825711

[۴] اقتصاد آن لاین، رشوه ۵ میلیارد دلاری ترکیه به عراق؟، ۱۳ دی ۱۳۹۷، قابل بازیابی در:

https://www.eghtesadonline.com/n/1d56

[۵] یورو نیوز، معترضان کرد در دهوک عراق به پایگاه نظامی ترکیه یورش بردند، ۲۶/۱/۲۰۱۹،

https://fa.euronews.com/2019/01/26/protesters-storm-turkish-military-camp-in-north-iraq-burn-vehicles

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: