داده­‌های خطای پزشکی در ایران: ناقص و پراکنده!

برخورد سیستماتیک با مسئله افزایش خطای پزشکی و آسیب­‌شناسی آن نیازمند وجود داده­های دقیق و جامع از این مسئله در کشور است. بررسی آمارهای منتشره از خطای پزشکی توسط سازمان­‌های مربوطه نشان می­دهد این آمارها غیررسمی، پراکنده و ناقص‌­اند.

به گزارش عیار آنلاین، بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت (WHO) از هر ۱۰ بیمار ۱ نفر در معرض خطای پزشکی قرار می­‌گیرد و سالانه در جهان ۴۳ میلیون اتفاق مرتبط با خطای پزشکی رخ می­‌دهد. هزینه ایجاد شده ناشی از این میزان خطای پزشکی سالانه ۴۲ میلیارد دلار برآورد می‌­شود[۱].

در ایران بنابر اظهارات مسئولین سازمان پزشکی قانونی و نظام پزشکی، در سال­های گذشته شکایات مربوط به خطای پزشکی به صورت قابل توجهی افزایش پیدا کرده است[۲]. این در حالی است که مسئولین وزارت بهداشت روند افزایشی شکایات را کم‌­اهمیت جلوه داده و معتقداند خطای پزشکی در ایران در مقایسه با سایر کشورها کمتر رخ می­‌دهد. دکتر ایرج حریرچی، سخنگوی وزارت بهداشت در این رابطه اظهار داشته­‌اند: «در کشور ما آمار شکایت‌های پزشکی نسبت به کشورهای دیگر بسیار پایین است. این آمار حتی نسبت به خطاهای پزشکی نیز بسیار پایین­‌تر است. مهمترین روش برای حل این مشکلات برخورد سیستماتیک است[۳]».

تحلیل خطای پزشکی از منظر آماری و مقایسه آن با سایر کشورها، بیش از هر چیز نیازمند این است که داده­‌های مربوط به خطای پزشکی در دسترس باشند تا از مجرای آن، امکان سیاست­‌گذاری مبتنی بر شواهد[۴] فراهم گردد. به عنوان مثال داده­‌های مربوط به نوع خطای پزشکی، عارضه ناشی از خطا، جنسیت و گروه سنی پزشک و بیمار، مکان و زمان ارتکاب خطا، تخصص پزشک مرتکب خطا، نوع و میزان خسارت پرداخت شده، تنها بخشی از داده­‌هایی است که می­‌تواند در تحلیل صحیح مسئله خطای پزشکی و برخورد سیستماتیک با آن موثر باشد.

داده­‌های مربوط به خطای پزشکی در ایران، به صورت پراکنده (توسط سازمان­‌های مختلف مانند پزشکی قانونی و نظام پزشکی) و ناقص (شامل اطلاعات کلی) طی مصاحبه مسئولین (و نه به صورت گزارش عمومی در دسترس) منتشر می­‌شود. در حال حاضر داده­‌های خطای پزشکی در سه بخش قابل جمع‌آوری است.

بخش اول: تخصص‌­های پرخطا

بر اساس اظهارات رئیس سازمان پزشکی قانونی[۵]، تخصص زنان و زایمان صدرنشین شکایات خطای پزشکی در سال ۹۶ بوده است (شکل۱). پس از آن، شکایات دندان­‌پزشکی و جراحی عمومی در رتبه­های بعدی قرار دارند. نکته قابل توجه این است که درصد محکومیت دندان­‌پزشکی (و جراحی عمومی) در مقایسه با تخصص زنان و زایمان (و ارتوپدی) بسیار بیشتر است. آمار مربوط به سایر تخصص­های پزشکی تاکنون توسط هیچ مرجع دیگری منتشر نشده است، بنابراین امکان شناخت همه تخصص­‌های با محکومیت بالا وجود ندارد.

شکل۱.

بخش دوم: جراحی‌­های پر تعداد

ممکن است تعداد بیشتر شکایات از یک تخصص ناشی از تعداد زیاد خدمات ارائه شده در آن تخصص باشد، بنابراین آگاهی از داده‌­های مربوط به نوع و تعداد خدمات ارائه‌­شده در نظام سلامت می­‌تواند در تحلیل مسئله خطای پزشکی موثر باشد. بر اساس داده‌­های ارائه شده در مقالات علمی[۶]، فراوانی اعمال جراحی پرتعداد در کشور در سال ۹۱ مطابق شکل۲ بوده است. بر این اساس، عمل آپاندکتومی (برداشتن آپاندیس) و زایمان در صدر اعمال جراحی قرار دارند، بنابراین ممکن است تعداد شکایات این دو عمل جراحی نیز زیاد باشد. مسلماً خدمات ارائه شده در نظام سلامت محدود به اعمال جراحی نیست و طیف وسیعی از خدمات تشخیصی، تجویزی و درمانی را شامل می­‌شود اما تاکنون آماری از تعداد این خدمات ارائه نشده است.

شکل۲.

بخش سوم: تعداد نیروی انسانی

وجود تعداد نیروی انسانی کافی در هر تخصص می‌­تواند در کیفیت ارائه خدمات در آن تخصص و در نتیجه در تعداد خطای پزشکی موثر باشد. بر اساس اظهارات مسئولین سازمان نظام پزشکی[۷]، تعداد پزشکان عمومی کشور در حال حاضر برابر ۸۰ هزار نفر، تعداد متخصصان ۳۶ هزار نفر و تعداد دندان­‌پزشکان ۳۷ هزار نفر است (شکل۳). این درحالی است که سرانه پزشک در ایران در مقایسه با میانگین جهانی و برخی کشورهای منطقه بسیار پایین است. سرانه پزشک در ایران به ازای هر ۱۰۰۰ نفر برابر ۱.۵۸ است که از کشورهایی مانند لبنان، فلسطین، عربستان و ترکیه نیز کمتر است؛ این درحالی است که در برخی از کشورهای منطقه مانند قطر سرانه پزشک به بیش از ۷ در هر ۱۰۰۰ نفر می­رسد.

شکل۳.

تجربه ایالات متحده آمریکا در انتشار عمومی داده­‌های خطای پزشکی

انتشار داده­‌های خطای پزشکی در ایران در حالی به صورت ناقص و محدود انجام می­‌شود که در کشورهایی مانند ایالات متحده آمریکا، کانادا و آلمان این داده­ها به صورت «عمومی» و با «جزئیات کامل» منتشر می­‌شوند. به عنوان نمونه، وزارت سلامت آمریکا هر ساله داده­‌های خطای پزشکی را به‌روز کرده و به­‌ همراه داده­‌های سال­های قبل (از سال ۱۹۹۰) منتشر می­‌کند[۸] (شکل۴).

آمریکا از جمله کشورهایی است که تعداد مرگ‌­ومیر ناشی از خطای پزشکی در آن زیاد است اما روند خطای پزشکی، روندی نزولی است. پس از انتشار گزارش آکادمی ملی پزشکی آمریکا در سال ۱۹۹۹ درباره مرگ­‌ومیر زیاد ناشی از خطای پزشکی، این موضوع مورد توجه سیاست­‌گذاران حوزه سلامت در این کشور قرار گرفت و در سال­‌های بعد با رصد دقیق داده­‌های خطای پزشکی و اتخاذ سیاست­‌های مبتنی بر شواهد، توانستند تعداد خطای پزشکی را کاهش دهند.

شکل۴.

مقایسه داده­‌های منتشر شده درباره خطای پزشکی در ایران و ایالات متحده نشان می‌­دهد که در ایران «خطاهای تشخیصی» اساساً جزو خطاهای پزشکی محسوب نمی­شوند و تنها خطاهای درمانی و تجویزی مورد توجه قرار می­گیرند، درحالی‌که حدود ۲۷ درصد از خطاهای پزشکی در آمریکا را خطای تشخیصی تشکیل می‌­دهد. علاوه بر آن، در ایران آماری از «عارضه­‌های ناشی از خطای پزشکی» ارائه نمی­‌شود، درحالی‌که در آمریکا در ۲۳ درصد موارد، خطا باعث مرگ بیمار می­‌شود. همچنین در ایران آمار «علت خطای پزشکی» نیز ذکر نمی­شود در حالیکه در آمریکا علل خطا به صورت دقیق (۹۰ نوع علت) مشخص می­شود. این موارد تنها بخشی از تفاوت­های ارائه آمار خطای پزشکی در ایران و آمریکا است و لیست کامل تفاوت­‌ها بسیار بیشتر است.

جمع­‌بندی

برخورد سیستماتیک با مسئله افزایش خطای پزشکی و آسیب­‌شناسی آن نیازمند وجود داده­های دقیق و جامع از این مسئله در کشور است. بررسی آمارهای منتشره از خطای پزشکی توسط سازمان­‌های مربوطه نشان می‌­دهد این آمارها غیررسمی، پراکنده و ناقص‌­اند. ضروری است در وهله اول داده­‌های خطای پزشکی کشور به صورت دقیق ثبت شوند. در گام بعدی بایستی این دادگان به صورت عمومی در دسترس پژوهشگران حوزه سلامت قرار گیرند تا امکان آسیب­‌شناسی و ارائه راهکار سیستماتیک در این زمینه فراهم شود.

[۱] http://www.who.int/patientsafety/en/

[۲] http://www.ettelaat.com/etiran/?p=293213

[۳] https://www.isna.ir/news/97022011068/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

[۴] http://ayaronline.ir/1397/05/282032.html

[۵] http://www.irna.ir/fa/News/82941478

[۶] https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=160828

[۷] http://www.salamatnews.com/news/251752/58-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D8%A6%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF

[۸] https://www.npdb.hrsa.gov/resources/publicData.jsp

نمونه­ای از بصری­ساز­های داده­های خطای پزشکی در آمریکا از لینک زیر قابل دسترسی است:

https://public.tableau.com/profile/name3717#!/vizhome/USAMal/Dashboard1?publish=yes

برچسب‌ها:

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: