۲۶ شهر ۱۳۹۷ ساعت ۱۶:۱۸
کار مهم بر زمین مانده:

بحرانی‌ترین سفره‌های آب زیرزمینی کشور کدم‌اند؟

برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، در بسیاری از دشت‌های کشور شرایط نگران‌کننده‌ای به وجود آورده است، در این شرایط لازم است که بحرانی‌ترین دشت‌های کشور شناسایی شده و اولویت آن‌ها برای انجام اقدامات پیشگیرانه مشخص شود. اقدام مهمی که تاکنون صورت نگرفته است.

به گزارش عیارآنلاین، چندی پیش خبر ایجاد فروچاله‌ای جدید در دشت کبودرآهنگ، زنگ خطر بحران مدیریت آب را برای چندمین بار به صدا درآورد. این بیست و پنجمین فروچاله‌ای است که در دشت‌های استان همدان ایجاد می‌شود. گفته می‌شود علت اصلی ایجاد فروچاله‌ها، برداشت بیش‌ازحد آب و افت سطح آب زیرزمینی است. اگر این‌گونه باشد چرا در سایر دشت‌های کشور شاهد این پدیده نیستیم؟ آیا کشاورزان دشت کبودرآهنگ بیشتر از سایر مناطق از آب زیرزمینی برداشت می‌کنند؟ آیا دشت کبودرآهنگ نسبت به سایر دشت‌ها شرایط بحرانی‌تری دارد؟

فروچاله چیست؟

فروچاله در مناطقی اتفاق می‌افتد که به قول زمین‌شناسان “بستر کارستی[۱]” وجود دارد. در این مناطق در زیر زمین سنگ‌هایی وجود دارد که قابلیت انحلال در آب داشته و با عبور آب از میان خلل و فرج این سنگ‌ها، به‌تدریج سطح داخلی سنگ توسط آب حل شده و ابعاد حفره‌ها و خلل و فرج داخل سنگ افزایش می‌یابد. هنگامی‌که ابعاد حفره بزرگ شود، فشار ناشی از خاک انباشته بر روی سنگ باعث می‌شود که به ناگهان سقف حفره فروریخته و ستون خاک بالای آن به داخل حفره بریزد.

بنابراین فروچاله پدیده‌ای است که به‌صورت طبیعی در مناطقی که بستر کارستی داشته باشد اتفاق می‌افتد. اما افت سطح آب زیرزمینی می‌تواند به این پدیده سرعت بخشد. با پایین رفتن سطح آب زیرزمینی، حفره‌های بین دانه‌های خاک خالی شده و باعث متراکم شدن لایه‌های خاکی در زیر زمین می‌شود. همچنین با خارج شدن آب از میان حفره‌ها، نیروی شناوری رو به بالا از بین رفته و فشار خاک بر بستر سنگی بیشتر می‌شود. بنابراین اگر در حالت عادی سقف حفره توان تحمل وزن ستون خاک بالای آن را داشته باشد، با افت سطح آب زیرزمینی فشار ستون خاک بیشتر شده و سقف حفره فرومی‌ریزد.

تفاوت فروچاله و فرونشست چیست؟

همان‌طور که گفته شد، با افت سطح آب زیرزمینی، خاک متراکم می‌شود. هنگامی‌که در سطح گسترده یک لایه خاکی در زیر زمین متراکم شود، سطح زمین نشست کرده و پایین می‌رود. تراکم خاک یک امر تدریجی است و بسیار آهسته اتفاق می‌افتد. بنابراین فرونشست پدیده‌ای است که در طی زمان و در سطح گسترده رخ می‌دهد. اما فروچاله به‌صورت آنی و در یک نقطه حادث می‌شود.

در نگاه اول ممکن است وقوع فروچاله بسیار فاجعه‌بارتر از فرونشست به نظر برسد چراکه در یک لحظه زمین دهن باز کرده و هر آنچه روی زمین است به داخل سقوط می‌کند. اگر فروچاله در داخل شهر و روستا، در مسیر جاده و ریل راه‌آهن و یا در محل‌های صنعتی رخ دهد خسارات سنگین و جبران‌ناپذیری ایجاد می‌شود. اما فروچاله در مقایسه با فرونشست مانند یک نقطه روی کاغذ است. خسارات فرونشست اگرچه نامحسوس است اما در سطح گسترده اتفاق می‌افتد. خسارات فرونشست از دو جنبه قابل‌بررسی است.

جنبه اول کاهش ظرفیت آبخوان (سفره آب زیرزمینی) برای ذخیره آب زیرزمینی است. با تراکم لایه خاکی در زیرزمین، حفره‌های بین دانه‌های خاک از بین رفته و دیگر امکان ذخیره آب وجود ندارد. جنبه دیگر، خساراتی است که به زیرساخت‌های روی سطح زمین وارد می‌شود. البته این نکته حائز اهمیت است که اگر نشست به‌صورت یکنواخت اتفاق بیفتد و همه نقاط به یک اندازه پایین برود این خسارات به حداقل کاهش می‌یابد. اما در واقعیت این‌گونه نیست و در برخی نقاط نشست بیشتر بوده و در نقاطی دیگر ممکن است اصلاً نشستی رخ ندهد. در این حالت به دلیل اختلاف تراز به وجود آمده، ناهمواری‌هایی ایجاد می‌شود که می‌تواند به زیرساخت‌ها اعم از منازل مسکونی، پل‌ها و جاده‌ها، خطوط راه‌آهن و … آسیب وارد کند.

آیا دشت کبودرآهنگ بحرانی‌ترین دشت ایران است؟

مشکلات ناشی از افت سطح آب زیرزمینی فقط مخصوص استان همدان و دشت کبودرآهنگ نیست. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان البرز عنوان کرده است که در برخی مناطق استان البرز، سالانه با نشست ۱۵ سانتیمتری زمین مواجه هستیم و اگر جلوی برداشت بی‌رویه و غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی گرفته نشود این نشست بیشتر هم خواهد شد و احتمال وقوع فروچاله در البرز هم وجود دارد. در جنوب شرق استان تهران، به دلیل شور شدن آب زیرزمینی برای تأمین آب شرب شهر قرچک از سامانه آب‌شیرین‌کن استفاده می‌شود.

استان خراسان رضوی سالانه با بیش از یک میلیارد مترمکعب کسری مخازن آب‌های زیرزمینی مواجه است. در سیستان و بلوچستان تراز آب‌های زیرزمینی استان در سال آبی ۹۶-۹۵ نسبت به درازمدت ۲۷۵ درصد کاهش داشته و همچنان در حال کاهش است. مدیرعامل آب منطقه‌ای استان سیستان و بلوچستان گفته است که با روند برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی باید گفت ۱۰ سال آینده از کشاورزی در این خطه هیچ خبری نخواهد بود. حتی در استان‌های شمالی کشور نیز وضعیت آب زیرزمینی مطلوب نیست. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان عنوان کرده است که تراز آب زیرزمینی سفره کم‌عمق استان، نسبت به سال آبی گذشته، نیم متر و نسبت به دوره درازمدت آن، ۸۵/ ۰ متر کاهش داشته است.

بحرانی‌ترین دشت ایران کدام است؟

آخرین خبرها از وضعیت دشت‌های کشور حاکی از آن است که در حال حاضر ۳۸۸ دشت در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار دارند. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد از این تعداد ۲۵۳ دشت کشور دارای وضعیت ممنوعه و ۱۳۵ دشت دیگر دارای وضعیت ممنوعه بحرانی هستند. دشت ممنوعه به دشتی اطلاق می‌شود که بیلان آب زیرزمینی در آن منفی باشد؛ به‌عبارت‌دیگر در این دشت‌ها میزان تغذیه آب از طریق بارش و آب حاصل از ذوب برف و منابع زیرزمینی، کمتر از برداشت آب از این سفره‌هاست. بنابراین مشخص است که ۳۸۸ دشت کشور دارای تنش آبی هستند اما وضعیت نسبی این دشت‌ها شفاف نیست. این دشت‌ها از نظر وسعت، حجم ذخیره و میزان کسری مخزن متفاوت هستند. همچنین بسته به ساختار زمین‌شناسی، جنس دانه‌های خاک و عمق سطح آب زیرزمینی، افت سطح آب زیرزمینی در دشت‌ها پیامدهای متفاوتی دارد.

در یک دشت ممکن است با کمترین افت سطح آب زیرزمینی شاهد نشست زیاد و در سطح گسترده باشیم. در دشتی مانند کبودرآهنگ احتمال وقوع فروچاله وجود دارد. در دشت دیگری ممکن است افت سطح آب زیرزمینی باعث شور شدن آب زیرزمینی شود به‌قدری که دیگر نتوان از آن آب برای مصارف شرب و یا حتی کشاورزی استفاده کرد. علاوه بر آن، تبعات اقتصادی و اجتماعی ناشی از افت آب زیرزمینی در هر یک از این دشت‌ها متفاوت است. به‌عبارت‌دیگر اهمیت و ارزش آب زیرزمینی در هر منطقه متفاوت است. میزان وابستگی به آب زیرزمینی در هر یک از بخش‌های شرب، کشاورزی و صنعت شاخصی است که اهمیت و ارزش آب زیرزمینی را در هر منطقه نشان می‌دهد.

در بعضی مناطق درصد قابل‌توجهی از آب شرب از آب زیرزمینی تأمین شده و منبع جایگزینی برای تأمین آب وجود ندارد. در بخش کشاورزی، ارزش اقتصادی، اهمیت استراتژیک و نیاز آبی محصولات متفاوت است و بنابراین آب زیرزمینی برای کشاورزان مناطق مختلف اهمیت متفاوتی دارد. بنابراین، تعیین بحرانی‌ترین دشت، کار ساده‌ای نیست و تابع عوامل بسیار گسترده‌ای است. از ساختار و جنس آبخوان گرفته تا کشاورزی و صنعت موجود در منطقه. متأسفانه در این زمینه هیچ مطالعه‌ای صورت نگرفته و معلوم نیست شرایط آبخوان‌ها نسبت به هم چگونه است. ازاین‌رو ضروری است که مطالعه‌ای جامع بر روی آبخوان‌های کشور صورت پذیرد تا بحرانی‌ترین آن‌ها بر اساس میزان افت سطح آب زیرزمینی، تغییرات کیفیت آب زیرزمینی، جمعیت و اقتصاد مصرف‌کننده از آبخوان دسته‌بندی شود. بعد از طی این مرحله می‌توان مناسب‌ترین اقدامات را برای پیشگیری از وقوع بحران در دشت‌های با وضع وخیم‌تر برنامه‌ریزی و اجرا کرد. اما در مقطع کنونی حتی مشخص نیست که با محدودیت موجود در منابع مالی و انسانی، تمرکز اصلی باید بر روی کدام دشت‌ها و استان‌ها صرف شود.

*******

پی نوشت: 

[۱] Karst terrain

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: