برای مقابله با بیابان روش احیای پوشش گیاهی با کاشت مرتع و جنگل دست کاشت، بهترین راهکار است

برای مقابله با بیابان ۴ روش شامل احیای پوشش گیاهی با کاشت مرتع و جنگل دست کاشت، پاشیدن مالچ بیولوژیک، پاشیدن سنگ ریزه یا ریگ در بیابان و روش پاشیدن مالچ نفتی ارائه شده که به نظر می‌رسد پوشش گیاهی بهترین راهکار است.

به گزارش عیارآنلاین، برای انجام طرح‌­های بیابان­زدایی روش­‌های مختلفی توسط مسئولان، پژوهشگران و محققان بیان شده ­است و برای هر یک از این روش‌­ها نیز مزیت‌­هایی ارائه می­‌شود، اما اینکه واقعاً کدام یک از روش‌­های بیابان­زدایی موفقیت حداکثری در احیای بیابان دارد، یکی از سؤال­های اساسی حوزه بیابان­زدایی است.

به منظور دست­یابی به پاسخ روشن یادداشت حاضر، روش‌­های مختلف بیابان­زدایی را با یکدیگر مقایسه کرده و میزان موفقیت هریک در احیای بیابان را بررسی می‌­کند. برای مقابله با بیابان غالباً ۴ روش شامل روش احیای پوشش گیاهی با کاشت مراتع و جنگل­های دست کاشت، پاشیدن مالچ بیولوژیک، پاشیدن سنگ ریزه یا ریگ در بیابان­ها و روش پاشیدن مالچ نفتی ارائه شده است.

به منظور انتخاب بهترین راهکار و موفقیت حداکثری در کنترل بیابان، ضروری است راهکارهای فوق مورد ارزیابی قرار گیرند. برای ارزیابی راهکار­های مقابله با بیابان شاخص­هایی وجود دارد که بر اساس آن می­‌توان میزان موفقیت هریک از این راهکارها را مشخص کرد.

شاخص­ها شامل مهار حداکثری بیابان­ها و ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیای اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغال­زایی است. بنابراین، تنها در صورت ارزیابی، انتخاب و اجرای بهترین راهکار است که می­‌توان تهدید بیابان­ها را تبدیل به فرصتی برای ایجاد اشتغال کرد. در این راستا راهکارهای مقابله با بیابان مورد ارزیابی قرار می‌­گیرد.

 ۱-روش احیای پوشش گیاهی

پوشش گیاهی برای خاک به مثابه پوست برای بدن انسان است. همه جانداران برای زنده ماندن دارای یک پوشش هستند. حیوانات، پرندگان، ماهی­‌ها و انسان­ها دارای پوشش هستند. خاک نیز از این قاعده مستثنی نیست. خاک بدون پوشش گیاهی زنده نخواهد ماند و تخریب می­‌شود. پوشش گیاهی به خاک قابلیت حیات داده و با شکل­‌گیری میکروارگانیسم‌­ها شرایط را برای رشد گیاه فراهم می‌کند. بیابان­‌ها و ریزگردهایی که امروزه شاهد آن هستیم به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی است.

راهکار غلبه بر آن نیز تنها با احیای و توسعه پوشش گیاهی میسر است. احیای پوشش گیاهی علاوه بر مهار کانون­‌های داخلی ریزگرد می­‌تواند با کاشت درختان بادشکن جلوی ریزگردهای خارجی را نیز بگیرد. پوشش گیاهی با جذب و نفوذ آب سطحی به خاک باعث اصلاح خاک شده و از جاری شدن آب و وقوع سیل جلوگیری می­کند .

توسعه پوشش گیاهی چرخه زندگی گیاهی- جانوری را شکل داده و اکوسیستم را احیا می­‌کند. پوشش گیاهی با تعدیل دما و افزایش رطوبت منطقه در بهبود اقلیم اثرگذار است و مهم­تر از همه اینکه ایجاد پوشش گیاهی مثمر با کاشت ترکیبی درخت، درختچه و بوته مقاوم به شوری و خشکی بومی با کاربرد غذایی، دارویی، صنعتی و علوفه دام در کانون­های ریزگرد امکان بهره­برداری اقتصادی از گیاهان کشت شده را فراهم می­‌کند.

بهره ­برداری اقتصادی از پوشش گیاهی سبب می‌­شود مردمی که زمین­‌های کشاورزی آنها تبدیل به بیابان شده و کشاورزی و دامپروری خود را از دست دادند دوباره مشغول به کار شوند و  اشتغال­زایی ایجاد شود.

                        

                              شکل ۱-کاشت درخت مثمر انجیر به صورت دیم در استهبان فارس

نقش پوشش گیاهی در پایداری اکوسیستم

به منظور پایداری اکوسیستم ضروری است چرخه حیات بین گیاه، خاک و جانداران خاکزی شکل بگیرد (شکل ۲).

در این چرخه خاک بستری برای تأمین مواد غذایی مورد نیاز گیاهان و میکروارگانیسم‌­ها است. خاک زنده و فعال خاکی است که دارای مقادیر مناسبی از میکروارگانیسم‌­ها شامل باکتری­‌ها، قارچ‌ها، ویروس­‌ها و کرم خاکی باشد. این حالت تنها زمانی ایجاد خواهد شد که خاک دارای پوشش گیاهی باشد. خاک اگر پوشش گیاهی نداشته باشد رطوبت آن به سرعت تبخیر می­‌شود؛ همچنین، اگر پوشش گیاهی نباشد آب حاصل از بارندگی جاری شده و از دسترس خاک خارج می­‌شود اما وجود پوشش گیاهی سبب نفوذ آب به خاک شده و رطوبت لازم برای فعالیت میکروارگانیسم­‌های خاک را فرآهم می­‌کند.

وجود گیاه، میکروارگانیسم­‌ها و خاک در کنار هم، سبب ایجاد چرخ‌ه­ای می ­شود (شکل ۲) که نتیجه آن حاصلخیزی خاک و ایجاد شرایط مناسب برای رشد گیاه است که به دنبال آن اکوسیستم احیا می‌­شود. بر اساس این چرخه گیاه و میکروارگانیسم‌­ها هر دو مواد غذایی خود را از خاک دریافت می­‌کنند. مواد آلی حاصل از گیاه، کود دامی و کود شیمیایی که به خاک تزریق می­‌شوند، توسط فعالیت­های متابولیکی میکروارگانیسم­ها به مواد مغذی تجزیه می‌­شود.

مواد مغذی توسط گیاه و خود میکروارگانیسم­ها جذب و مصرف می­‌شود. در این چرخه خاک علاوه بر نقش استقرار گیاه و حفاظت کننده میکروارگانیسم­ها، محیطی ایده ­آل برای فرآیندهای متابولیکی و جذب و دفع مواد توسط گیاه و میکروارگانیسم­ها است.

میکروارگانیسم­ها طیف وسیعی از اثرات مستقیم روی گیاهان دارند و از طریق سه مکانیسم سبب افزایش رشد گیاه می‌­شوند که شامل ۱- تأثیر بر فعالیت­های هورمونی گیاه ۲- حفاظت گیاهان در برابر عوامل بیماری­زا ۳- تجزیه مواد آلی و معدنی خاک و قابل جذب کردن آنها برای گیاه، است. ارتباط گیاهان با میکروارگانیسم­ها در محل ریزوسفر ریشه است. در این محل مواد ترشح شده از گیاه توسط میکروارگانیسم­ها مصرف و تجزیه می­گردد (Jacoby, R. et al, 2017).

                                   شکل ۲- اثر متقابل گیاه، میکروارگانیسم­ها و خاک

همزیستی ایجاد شده بین گیاه و میکروارگانیسم­ها در محیط خاک، سبب پویایی و زنده بودن خاک می‌­شود. پوشش گیاهی عامل اصلی شکل گیری این چرخه است. پوشش گیاهی با حفظ رطوبت خاک زندگی میکروارگانیسمی را در خاک فعال کرده و خاک نرم و حاصل‌خیز می­‌شود. مانند آنچه در خاک­های جنگلی و مراتع با پوشش گیاهی مشاهده می‌­شود. در خاک بدون پوشش گیاهی، زندگی میکروارگانیسمی شکل نمی­گیرد و خاک قابلیت زنده بودن خود را از دست می­‌دهد. ایجاد پوشش گیاهی در خاک­های خشک مناطقی با بارندگی کم، می‌­تواند طی ۴-۲ سال شرایط خاک را بهبود داده و با فعال کردن زندگی میکروارگانیسمی، خاک را زنده کند و قابلیت تولید به آن ببخشیده و با شکل­گیری زندگی گیاهی- جانوری سبب احیای اکوسیستم شود؛ در حالی که سایر روش­های بیابان­زدایی چنین قابلیتی برای احیاء اکوسیستم ندارند.

۲-روش مالچ بیولوژیک

مالچ بیولوژیک با توجه به مواد اولیه بکار رفته در تولید آن متفاوت است. این مواد می‌­تواند شامل بقایای گیاهی، مواد معدنی، پسماند کارخانجات و یا باکتری­های تولید کننده مواد پلیمری باشد. مالچ بیولوژیک اگر از جنس بقایای گیاهی باشد روی خاک پوشش ایجاد کرده و با کاهش تبخیر و افزایش جذب آب باران می­تواند به اصلاح خاک کمک کند. اما مالچ­‌های سیمان بیولوژیکی که کربنات کلسیم خاک را به شکل کریستال در می­‌آورند و باعث سیمانی شدن خاک می­‌شود نمی‌­توانند خاک را اصلاح کند.

پسماند کارخانجات الکل سازی یا «ویناس» هم باعث کاهش قابلیت جوانه ­زنی بذر و رشد اغلب گیاهان خواهد شد. مالچ­‌های بیوپلیمری نوع دیگری از مالچ­‌های بیولوژیک است که در آن باکتری­هایی توسط هواپیما روی زمین پاشیده و  پلیمر تولید می‌­کنند. اثر بخشی مالچ‌­های بیوپلیمری برای مهار بیابان هنوز به صورت کامل مشخص نشده است.

به طور کلی مالچ بیولوژیک قابلیت بادشکنی نداشته، ریزگردهایی با منشاء خارجی را نمی‌­تواند کنترل کند و پایدار نیست. روش مالچ بیولوژیک به جز روش مبتنی بر بقایای گیاهی نیازمند هزینه زیاد بوده، تاثیر مثبتی بر احیاء اکوسیستم نداشته، نمی‌­تواند از وقوع سیل جلوگیری کند و اشتغال­زایی ایجاد نخواهد کرد. این روش نیازمند هزینه زیاد است. همچنین، در حال حاظر تولید مالچ بیولوژیک برای سطح وسیع دو میلیون هکتاری کانون­های بحرانی بیابانی در کشور امکان پذیر نیست.

۳-روش پاشیدن ریگ یا سنگ ریزه

پاشیدن ریگ کانون­‌های داخلی ریزگرد را بدون احیاء اکوسیستم می­‌تواند مهار کند. در محلی که ریگ پاشیده شود خاک آن نقاط تثبیت می­‌شود، اما وقتی خاک از جای دیگر به نقطه ریگ پاشی منتقل شود، رسوب کرده و با وزش باد بلند می­‌شود و مجدد تبدیل به ریزگرد خواهد شد. بنابرین، ریگ پاشی برای مهار ریزگردهای با منشاء خارجی و ریزگردهای ورودی از سایر نقاط کاربرد نخواهد داشت. این روش قابلیت بادشکنی ندارد، با برهم زدن بافت و ساختمان خاک تاثیر منفی بر اصلاح خاک خواهد داشت. اکوسیستم را نمی­تواند احیاء کند. پایداری نداشته چون اگر خاک از جای دیگر منقل شود و رسوب کند ریزگرد مجدد ایجاد می‌­شود. تنها نمی‌­تواند جلوی سیل را بگیرد، بلکه با تسطیح و فشرده کردن زمین خطر وقوع سیل را بیشتر می­کند. هزینه این روش کم می­باشد ولی درآمد و اشتغال­‌زایی ایجاد نخواهد کرد.

۴-روش مالچ نفتی

استفاده از مالچ نفتی برای کنترل بیابان یکی از روش­های زودبازده می­باشد که علی رقم کنترل ریزگردهای داخلی توجهی به شاخص­های زیست محیطی و احیاء اکوسیستم ندارد. استفاده از مالچ نفتی بادشکنی نداشته و تاثیری بر ریزگردهای با منشاء خارجی نخواهد داشت. مواد نفتی وقتی روی خاک قرار گیرند باعث از بین رفتن میکروارگانیسم­های خاک شده و قابلیت زند بودن خاک از بین می‌­رود. تحت این شرایط خاک تخریب شده و قابلیت تولید گیاه را از دست می‌­دهد که نتیجه نهایی آن تخریب بیشتر اکوسیستم است. مالچ نقتی دائمی نبوده و پس از چند سال دوباره باید تکرار شود. این روش تاثیری بر کاهش وقوع سیل نخواهد داشت. بر اساس گفته مسئولان بیابان­زدایی کشور هزینه احیاء یک هکتار بیابان با روش مالچ نفتی ۲۰ میلیون تومان است در صورتی که احیای بیابان با کاشت درخت و پوشش گیاهی هکتاری ۵ میلیون تومان هزینه خواهد داشت.

علاوه بر هزینه چند برابری مالچ نفتی نسبت به پوشش گیاهی، مالچ نفتی باعث تخریب خاک شده و نمی‌­تواند باعث احیاء اکوسیستم و پایداری طبیعت شود. همچنین، اجرای روش مالچ نفتی تأثیری بر افزایش سطح درآمد و معیشت مردمی که زمین­های کشاورزی آنها تبدیل به بیابان و کانون ریزگرد شده نداشته و اشتغال ایجاد نمی­‌کند.

جمع بندی

راهکارهای مختلف مقابله با بیابان بر اساس شاخص­های ذکرشده مورد ارزیابی قرار گرفت (جدول ۱). نتایج نشان داد برای انتخاب بهترین روش مقابله با بیابان ضروری است که مجموعه­ای از شاخص­ها شامل مهار حداکثری ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیاء اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغال­زایی مد نظر قرار گیرد. و تنها زمانی طرح­های مقابله با بیابان موفقیت حداکثری خواهند داشت که همه شاخص­های فوق همزمان در اجرای طرح­ها لحاظ شوند. بین روش­های مورد مطالعه به ترتیب روش ایجاد پوشش گیاهی، روش مالچ بیولوژیک، روش پاشیدن ریگ و روش مالچ نفتی بیشترین موفقیت در مهار بیابان و ریزگرد را دارند. وقتی بیابان مهار خواهد شد که اکوسیستم احیا شود و احیای اکوسیستم تنها با احیای پوشش گیاهی و بهبود شرایط خاک امکان پذیر است. روش­‌های مالچ بیولوژیک، پاشیدن ریگ و مالچ نفتی قادر به احیای اکوسیستم نیستند.

همچنین، تنها با بکارگیری روش ایجاد پوشش گیاهی می­‌توان از طرح­‌های مقابله با بیابان درآمد اقتصادی و اشتغال ایجاد کرد؛ لذا روش ایجاد پوشش گیاهی مثمر مقاوم به شوری و خشکی بومی به عنوان بهترین روش مقابله با بیابان معرفی می­گردد.

                                     جدول۱- شاخص­های ارزیابی روش­های مقابله با بیابان

منبع:

Jacoby, R., Peukert, M., Succurro, A., Koprivova, A., and Kopriva, S.,(2017). The Role of Soil Microorganisms in Plant Mineral Nutrition—Current Knowledge and Future Directions. Plant science. 8:1617.

مهدی فلاح، کارشناس کشاورزی شبکه کانون­های تفکر ایران

منبع: فارس

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: