۳۰ خرد ۱۳۹۷ ساعت ۰۰:۱۰

بدون ایجاد پوشش گیاهی بیابان احیاء نمی‌شود/ مالچ نفتی نسخه اشتباه است

بین روش­های مورد مطالعه به ترتیب روش ایجاد پوشش گیاهی، روش مالچ بیولوژیک، روش پاشیدن ریگ و روش مالچ نفتی بیشترین موفقیت در مهار بیابان و ریزگرد را دارند. وقتی بیابان مهار خواهد شد که اکوسیستم احیاء شود و احیاء اکوسیستم تنها با احیاء پوشش گیاهی و بهبود شرایط خاک امکان پذیر است. روش­های مالچ بیولوژیک، پاشیدن ریگ و مالچ نفتی قادر به احیاء اکوسیستم نیستند.

به منظور انجام طرح­های بیابان­زدایی در کشور، همواره روش­های مختلفی از جانب مسئولین، پژوهشگران و محققان در رسانه­ها بیان می­شود. و برای هریک از این روش­ها نیز مزیت­هایی ارائه می­شود. اما اینکه واقعاً کدام یک از روش­های بیابان­زدایی موفقیت حداکثری در احیاء بیابان دارد یکی از سؤال­های اساسی حوزه بیابان­زدایی است. به منظور دست­یابی به پاسخ روش یادداشت حاضر، روش­های مختلف بیابان­زدایی را با یکدیگر مقایسه کرده و میزان موفقیت هریک در احیاء بیابان را بررسی می­کند. برای مقابله با بیابان مسئولین، پژوهشگران و محققان غالباً ۴ روش شامل  روش احیاء پوشش گیاهی با کاشت مراتع و جنگل­های دست کاشت، روش پاشیدن مالچ بیولوژیک، روش پاشیدن سنگ ریزه یا ریگ در بیابان­ها و روش پاشیدن مالچ نفتی را بیان می­کنند.

به منظور انتخاب بهترین راهکار و موفقیت حداکثری در کنترل بیابان، ضروری است راهکارهای فوق مورد ارزیابی قرار گیرند. برای ارزیابی راهکار­های مقابله با بیابان شاخص­هایی وجود دارد که بر اساس آن می­توان میزان موفقیت هریک از این راهکارها را مشخص کرد. شاخص­ها شامل مهار حداکثری بیابان­ها و ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیاء اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغال­زایی است. بنابراین، تنها در صورت ارزیابی، انتخاب و اجرای بهترین راهکار است که می­توان تهدید بیابان­ها را تبدیل به فرصتی برای ایجاد اشتغال کرد. در این راستا راهکارهای مقابله با بیابان مورد ارزیابی قرار می­گیرد.

۱-روش احیاء پوشش گیاهی

پوشش گیاهی برای خاک به مثابه پوست برای بدن انسان است. همه جانداران برای زنده ماندن دارای یک پوشش هستند. حیوانات، پرندگان، ماهی­ها و انسان­ها دارای پوشش هستند. خاک نیز از این قاعده مستثنی نیست. خاک بدون پوشش گیاهی زنده نخواهد ماند و تخریب می­شود. پوشش گیاهی به خاک قابلیت حیات داده و با شکل­گیری میکروارگانیسم­ها شرایط را برای رشد گیاه فراهم می­کند. بیابان­ها و ریزگردهایی که امروزه شاهد آن هستیم به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی است. راهکار غلبه بر آن نیز تنها با احیاء و توسعه پوشش گیاهی میسر است. احیاء پوشش گیاهی علاوه بر مهار کانون­های داخلی ریزگرد می­تواند با کاشت درختان بادشکن جلوی ریزگردهای خارجی را نیز  بگیرد. پوشش گیاهی با جذب و نفوذ آب سطحی به خاک باعث اصلاح خاک شده و از جاری شدن آب و وقوع سیل جلوگیری می­کند (شکل۱). توسعه پوشش گیاهی چرخه زندگی گیاهی- جانوری را شکل داده و اکوسیستم را احیاء می­کند. پوشش گیاهی با تعدیل دما و افزایش رطوبت منطقه در بهبود اقلیم اثرگذار است. و مهم­تر از همه اینکه ایجاد پوشش گیاهی مثمر با کاشت ترکیبی درخت، درختچه و بوته مقاوم به شوری و خشکی بومی با کاربرد غذایی، دارویی، صنعتی و علوفه دام در کانون­های ریزگرد امکان بهره­برداری اقتصادی از گیاهان کشت شده را فراهم می‌کند. بهره­برداری اقتصادی از پوشش گیاهی باعث می­شود مردمی که زمین­های کشاورزی آنها تبدیل به بیابان شده و کشاورزی و دامپروری خود را از دست دادند دوباره مشغول به کار شوند و  اشتغال­زایی ایجاد شود.

شکل ۱-کاشت درخت مثمر انجیر به صورت دیم در استهبان فارس

۲-روش مالچ بیولوژیک

مالچ بیولوژیک با توجه به مواد اولیه بکار رفته در تولید آن متفاوت است. این مواد می­تواند شامل بقایای گیاهی، مواد معدنی، پسماند کارخانجات و یا باکتری­های تولید کننده مواد پلیمری باشد. مالچ بیولوژیک اگر از جنس بقایای گیاهی باشد روی خاک پوشش ایجاد کرده و با کاهش تبخیر و افزایش جذب آب باران می­تواند به اصلاح خاک کمک کند. اما مالچ­های سیمان بیولوژیکی که کربنات کلسیم خاک را به شکل کریستال در می­آورند و باعث سیمانی شدن خاک می­شود  نمی­توانند خاک را اصلاح کند. پسماند کارخانجات الکل سازی یا «ویناس» هم باعث کاهش قابلیت جوانه­زنی بذر و رشد اغلب گیاهان خواهد شد. مالچ­های بیوپلیمری نوع دیگری از مالچ­های بیولوژیک است که در آن باکتری­هایی توسط هواپیما روی زمین پاشیده و  پلیمر تولید می­کنند. اثر بخشی مالچ­های بیوپلیمری برای مهار بیابان هنوز به صورت کامل مشخص نشده است.

به طور کلی مالچ بیولوژیک قابلیت بادشکنی نداشته، ریزگردهایی با منشاء خارجی را نمی­تواند کنترل کند و پایدار نیست. روش مالچ بیولوژیک بجز روش مبتنی بر بقایای گیاهی نیازمند هزینه زیاد بوده، تاثیر مثبتی بر احیاء اکوسیستم نداشته، نمی­تواند از وقوع سیل جلوگیری کند و اشتغال­زایی ایجاد نخواهد کرد. این روش نیازمند هزینه زیاد است. همچنین، در حال حاظر تولید مالچ بیولوژیک برای سطح وسیع دو میلیون هکتاری کانون­های بحرانی بیابانی در کشور امکان پذیر نیست.

۳-روش پاشیدن ریگ یا سنگ ریزه

پاشیدن ریگ کانون­های داخلی ریزگرد را بدون احیاء اکوسیستم می­تواند مهار کند. در محلی که ریگ پاشیده شود خاک آن نقاط تثبیت می­شود اما وقتی خاک از جای دیگر به نقطه ریگ پاشی منتقل شود، رسوب کرده و با وزش باد بلند می­شود و مجدد تبدیل به ریزگرد خواهد شد. بنابرین، ریگ پاشی برای مهار ریزگردهای با منشاء خارجی و ریزگردهای ورودی از سایر نقاط کاربرد نخواهد داشت. این روش قابلیت بادشکنی ندارد، با برهم زدن بافت و ساختمان خاک تاثیر منفی بر اصلاح خاک خواهد داشت. اکوسیستم را نمی­تواند احیاء کند. پایداری نداشته چون اگر خاک از جای دیگر منقل شود و رسوب کند ریزگرد مجدد ایجاد می­شود. نتنها نمی­تواند جلوی سیل را بگیرد بلکه با تسطیح و فشرده کردن زمین خطر وقوع سیل را بیشتر می­کند. هزینه این روش کم می­باشد ولی درآمد و اشتغال­زایی ایجاد نخواهد کرد.

۴-روش مالچ نفتی

استفاده از مالچ نفتی برای کنترل بیابان یکی از روش­های زودبازده می­باشد که علی رقم کنترل ریزگردهای داخلی توجهی به شاخص­های زیست محیطی و احیاء اکوسیستم ندارد. استفاده از مالچ نفتی بادشکنی نداشته و تاثیری بر ریزگردهای با منشاء خارجی نخواهد داشت. مواد نفتی وقتی روی خاک قرار گیرند باعث از بین رفتن میکروارگانیسم­های خاک شده و قابلیت زند بودن خاک از بین می­رود. تحت این شرایط خاک تخریب شده و قابلیت تولید گیاه را از دست می­دهد که نتیجه نهایی آن تخریب بیشتر اکوسیستم است. مالچ نقتی دائمی نبوده و پس از چند سال دوباره باید تکرار شود. این روش تاثیری بر کاهش وقوع سیل نخواهد داشت. بر اساس گفته مسئولین بیابان­زدایی کشور هزینه احیاء یک هکتار بیابان با روش مالچ نفتی ۲۰ میلیون تومان است در صورتی که احیاء بیابان با کاشت درخت و پوشش گیاهی هکتاری ۵ میلیون تومان هزینه خواهد داشت. علاوه بر هزینه چند برابری مالچ نفتی نسبت به پوشش گیاهی، مالچ نفتی باعث تخریب خاک شده و نمی­تواند باعث احیاء اکوسیستم و پایداری طبیعت شود. همچنین، اجرای روش مالچ نفتی تأثیری بر افزایش سطح درآمد و معیشت مردمی که زمین­های کشاورزی آنها تبدیل به بیابان و کانون ریزگرد شده نداشته و اشتغال ایجاد نمی­کند.

جمع بندی

راهکارهای مختلف مقابله با بیابان بر اساس شاخص­های ذکرشده مورد ارزیابی قرار گرفت (جدول ۱). نتایج نشان داد برای انتخاب بهترین روش مقابله با بیابان ضروری است که مجموعه­ای از شاخص­ها شامل مهار حداکثری ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیاء اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغال­زایی مد نظر قرار گیرد و تنها زمانی طرح­های مقابله با بیابان موفقیت حداکثری خواهند داشت که همه شاخص­های فوق همزمان در اجرای طرح­ها لحاظ شوند. بین روش­های مورد مطالعه به ترتیب روش ایجاد پوشش گیاهی، روش مالچ بیولوژیک، روش پاشیدن ریگ و روش مالچ نفتی بیشترین موفقیت در مهار بیابان و ریزگرد را دارند. وقتی بیابان مهار خواهد شد که اکوسیستم احیاء شود و احیاء اکوسیستم تنها با احیاء پوشش گیاهی و بهبود شرایط خاک امکان پذیر است. روش­های مالچ بیولوژیک، پاشیدن ریگ و مالچ نفتی قادر به احیاء اکوسیستم نیستند. همچنین، تنها با بکارگیری روش ایجاد پوشش گیاهی می­توان از طرح­های مقابله با بیابان درآمد اقتصادی و اشتغال ایجاد کرد؛ لذا روش ایجاد پوشش گیاهی مثمر مقاوم به شوری و خشکی بومی به عنوان بهترین روش مقابله با بیابان معرفی می­گردد.

شاخص‌های ارزیابی روش‌های مقابله با بیابان

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: