۹ اسف ۱۳۹۶ ساعت ۱۳:۵۱
تهدید کم‌آبی شمال شرق کشور

انفعال دولت در برابر سدسازی افغانستان

انفعال دولت در برابر پروژه سدسازی افغانستان در بالادست هریرود و عدم وجود توافقات آب‌های مشترک موجب تهدید کم‌آبی در شمال شرق کشور شده است و ادامه این روند خسارات جبران‌ناپذیری برای کشور به همراه خواهد داشت.

به گزارش عیارآنلاین، در جهان امروز آب و مسائل ناشی از آن، جزو مهم‌ترین مسائل زیست‌محیطی است. تنش میان کشورهای مختلف بر سر مسئله آب، آب‌های مرزی را به موضوعی مهم درصحنه بین‌الملل تبدیل کرده است. ایران نیز به‌ واسطه داشتن رودخانه‌های مرزی از این قاعده مستثنا نیست. هریرود یکی از این رودخانه‌های مرزی است که از افغانستان سرچشمه گرفته و میان کشورهای ایران، ترکمنستان و افغانستان مشترک است.

در شرایط فعلی، غالباً تأمین امنیت آبی انسان‌ها (منافع کوتاه‌مدت) بر حفظ محیط‌زیست اولویت دارد که این به معنای قربانی کردن محیط‌زیست بدون در نظر گرفتن عواقب بلندمدت آن است. از منظر علمی بین رودخانه، آب زیرزمینی و تالاب یک چرخه هیدرولوژیک وجود دارد که این چرخه هیچ‌گاه نباید قطع شود. حفظ توأمان اکوسیستم‌های زیستی و معیشتی انسانی در عین حفظ منافع ملی باید به صورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.

دسترسی پایدار به منابع آبی تحت تأثیر متغیرهای مختلفی است. در جهت مدیریت مطلوب منابع آبی مشترک، داشتن نگاه سیستمی در قالب رویکردهای حقوقی، سیاسی و اقتصادی ضروری به نظر می‌رسد. برای تعیین بحران آب شاخص‌های معتبر زیادی مانند شاخص فالکن مارک[۱]، شاخص سازمان ملل[۲] و شاخص موسسه بین‌المللی مدیریت آب[۳] وجود دارد.

نقشه ۱: نقشه سرانه آب تجدید پذیر دنیا

منبع: گزارش ۲۰۱۵موسسه آب سازمان ملل

بر اساس شاخص نخست، وضعیت منابع آب ایران با سرانه ۱۷۰۰ مترمکعب (نقشه شماره ۱) در آستانه قرار گرفتن در شرایط بحران آبی و بر اساس دو شاخص دیگر منابع آبی ایران در بحران آبی شدید قرار دارد. البته دلایل بحران آب در ایران را می‌توان در دو بخش اقلیمی و انسانی (ملی-فراملی) جست‌وجو کرد.

در ایران سالیانه ۱۳ میلیارد مترمکعب آب از طریق رودخانه‌های مرزی وارد کشور شده و ۱۲ میلیارد مترمکعب از طریق همین رودخانه‌های مرزی از کشور خارج می‌شود بنابراین ضریب وابستگی ملی به این منابع آبی بسیار اندک و در حدود ۷ تا ۸ درصد است اما در بعد منطقه‌ای این موضوع بسیار حساس و مهم است. برای نمونه ضریب وابستگی سیستان به هیرمند ۱۰۰%، منطقه مغان در کنار رودخانه ارس نزدیک به ۸۰% و منطقه سرخس نزدیک به ۹۰% است.

هریرود و چالش سدسازی کشورهای مشترک‌المنافع

هریرود منبع تأمین آب بخش مهمی از شهرهای شمال شرق و از جمله مشهد است. افغانستان بدون مذاکره با ایران و رعایت حق آبه در مسیر رودخانه هریرود اقدام به افتتاح سد کرده است که نگرانی‌هایی از احتمال کم‌آبی و خشک شدن سد دوستی را در ایران به وجود آورده است. درواقع این مسئله تداعی فاجعه‌ای است که پیش‌ از این در جنوب شرق کشور نیز اتفاق افتاد و احداث دو سد کجکی و کمال خان از سوی دولت افغانستان روی هیرمند؛ موجب خشکی هامون، تغییرات اکولوژیکی منطقه و نابودی زندگی هزاران نفر از مردم سیستان شد.

بر اساس پیش بینی‌های صورت گرفته در سال ۲۰۱۴، جریان آب سالیانه به ایران با راه‌اندازی سد سلما ۷۱ درصد کاهش‌یافته است. در سال ۲۰۰۰ که هریرود در طول ۱۰۰۰ کیلومتری کاملاً خشک شد، مشهد به‌عنوان دومین شهرستان بزرگ ایران شدیداً دچار کمبود آب گشته و در بخش کشاورزی استان خراسان رضوی خسارات قابل‌توجهی گزارش شد.

در طول ۴۰۰ سال گذشته، ایران بیش از ۲۵ جنگ با همسایگان خود بر سر مسئله آب را تجربه کرده است و به نظر می‌رسد که این بحث همچنان به‌عنوان مهم‌ترین عامل تنش‌آفرین میان ایران و همسایگانش باقی بماند. به‌بیان‌دیگر نمی‌توان به‌سادگی محدودیت اعمال‌شده سلما بر هریرود را به‌عنوان مسئله‌ای سیاسی بیان کرد و از احتمال تبدیل‌شدن به تهدید امنیتی چشم پوشید.

در محدوده زمانی ساخت تا بهره‌برداری سد دوستی و سپس سد سلما دولت‌های متعددی در ایران روی کارآمدند که هریک به نحوی در پی رایزنی در عدم اجرای سد سلما برآمدند، اما کنش کلامی که نشان از امنیتی بودن مسئله باشد، از سوی هیچ‌یک از آن‌ها مشاهده نمی‌شود.

دکتر روحانی چندی پیش و قبل از افتتاح سد سلما پیرامون این سد و مسائل ناشی از آن گفت: «هریرود نمی‌تواند مانعی برای توسعه روابط باشد و ملت و دولت ایران و افغانستان می‌توانند مسائل خود را حل‌وفصل کنند. ایران، افغانستان و ترکمنستان قطعاً در استفاده از این رودخانه به چارچوبی خواهند رسید که منافع هر سه کشور را تأمین کند. همچنین بحث تبادل آب با دنیا و کشورهای همسایه یک مسئله است که آن را دنبال می‌کنیم و نیز اجرای قراردادهای مرزی یا حق آبه هایی که داریم». از سوی دیگر پس از افتتاح سد سلما بیان شد که حق آبه ایران از مجاری دیپلماسی در حال پیگیری است.

موضع‌گیری‌های اخیر دولت حاکی از آن است که دولت مسئله هریرود را چندان امنیتی نمی‌داند و این موضوع را دسته مسائل جاری سیاسی می‌داند. این رویکرد چالش و دغدغه‌ای ایجاد می‌کند که چرا موضوعی که با بقا و موجودیت کشور سروکار دارد باید در جمله امور جاری سیاسی قرار بگیرد.

[۱]. این شاخص بحران آب را بر اساس مقدار سرانه منابع آب تجدید پذیر سالیانه هر کشور تعریف کرده است.

[۲] شاخص سازمان ملل: میزان درصد برداشت از منابع آب تجدید پذیر هر کشور را به‌عنوان شاخص اندازه‌گیری بحران آب معرفی کرده است.

[۳] شاخص موسسه بین‌المللی آب: برای بررسی وضعیت منابع آب، دو عامل را به‌صورت هم‌زمان مورداستفاده قرار می‌دهد. عامل اول درصد برداشت کنونی نسبت به‌کل منابع آب سالانه می‌باشد و عامل دوم درصد میزان برداشت آب در آینده نسبت به برداشت آب در حال حاضر می‌باشد.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: