۲۸ بهم ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۰۰

تاثیرات مثبت دام و کود آن بر حیات خاک و مرتع

حضور دام در مرتع و ریخته شدن کود آن می‌تواند سبب افزایش نیتروژن خاک، افزایش فعالیت آنزیمی، بهبود جمعیت و فعالیت میکروارگانیسم های خاک، تغییر نفوذپذیری خاک و در نهایت سبب افزایش باروری و سطح ماده آلی خاک و بالارفتن تنوع پوشش گیاهی و تراکم آن‌ها شود.

به گزارش عیارآنلاین، دام بخش جدایی ناپذیر از مراتع است و هرگونه جداسازی دام از مرتع بدون داشتن یک برنامه علمی و دقیق می‌تواند خسارات جبران ناپذیری به بار آورد. این مساله در دهه حاضر بیشتر از پیش نقش مهمتری به خود گرفته است. قرن ۲۱ را باید قرن بحران محیط زیست و مراتع نامید زیراکه دخالت‌های انسان در طبیعت و محیط زیست به قدری گسترده و زیان بار شده است که منجر به ناامنی غذایی و بی ثباتی محیط زیست و آسیب‌های جهانی شده است. درجهانی  که سالانه هشتاد میلیون نفر به جمعیت آن افزوده می‌شود، منابع طبیعی همواره یکی از زمینه‌های است که سبب کاهش فقر و ایجاد معیشت پایدار می‌شود.

مراتع ایران به مساحت ۸۴٫۶ میلیون هکتار بیش از ۵۰ درصد مساحت ایران را تشکیل می‌دهند که سالانه ۱۰.۷ میلیون تن علوفه دامی و دارویی به ارزش ۲ میلیارد دلار در آنها تولید شده(جنگلها و مراتع، ۲۰۱۵) و این مراتع ۷۰۰۰ گونه گیاهی مختلف را در خود جای داده‌اند.

تامین علوفه، حفظ آب و خاک، تولید گیاهان دارویی، پایدار شدن زیست بوم، تنظیم چرخه آب، ممانعت از فرسایش، کاهش آلودگی، اکوتوریسم، تامین پروتئین جامعه بشری، و ده‌ها کارکرد دیگر را این مراتع برعهده دارند. تامین غذای دام‌ها و نیز وابستگی شدید اقتصاد دامداران و عشایر با مرتع موضوعی است که نمی‌توان به راحتی از کنار آن گذشت و هرچه در این خصوص اطلاع رسانی گردد باز هم کم است.

بحث اقتصاد و معیشت میلیون‌ها انسان درکشورهای مختلف به صورت مستقیم و غیر مستقیم به مراتع بستگی دارد و این درکشورهای درحال توسعه اهمیت بیشتری دارد. ون دن برگ(۲۰۱۰) معتقد است که ۹۰ درصد اقتصاد خانواده‌های روستایی به مراتع وابسته می‌باشد. مطالعات نشان میدهد که ۹۱۶ هزار خانوار روستایی و عشایری در ایران از مراتع کشور بهره‌برداری می‌کنند (جنگ‌جو و قربانی، ۱۳۸۶: کرمی دهکردی، ۲۰۱۰: جنگلها و مراتع، ۲۰۱۵)  که وابستگی این خانواده‌ها به مراتع بسیار زیاد و ۵٫۷ برابر ظرفیت تعداد خانوارهای مجاز در مراتع می‌باشند.

این مساله زمانی اهمیت بیشتری خواهد داشت که بدانیم نسبت به سال ۱۹۷۰ میلادی(۱۳۴۹ شمسی) وسعت مراتع ایران ۱۵.۲ میلیون هکتار کاهش یافته و عرصه را بر بهره‌برداران تنگ‌تر کرده است. کویری شدن و فرسایش خاک سبب شده است که میزان سیبلاب‌ها در ایران ۶ برابر افزایش یابد(ولایتی و کادیوار، ۲۰۰۶).

تحقیقات نشان می‌دهد که ۷۰ درصد احتیاجات غذایی حیوانات علف خوار(نشخوارکنندگان) از مراتع تامین می‌شود و این میزان سال به سال در حال کاهش بوده که علت آن کاهش کیفیت مراتع و تخریب آنها می‌باشد(حاجی میررحیمی و نبئی، ۲۰۰۶). این مساله زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که بدانیم از ۱۲۴ میلیون واحد دامی کشور، تعداد ۸۳ میلیون واحد دامی کشور کاملا به مراتع ایران وابسته می‌باشند.

در این بخش سعی می‌گردد که نقش دام در تولید کود و فواید کود دامی ریخته شده بر روی مراتع و بهبود کیفیت خاک مراتع مورد بررسی قرار گیرد. واژه کیفیت خاک در سال ۱۹۹۷ توسط انجمن علوم خاک(خاک شناسی) ایالات متحده آمریکا مطرح‌شده است. کیفیت خاک بستگی به فاکتورهای بیولوژیکی(جابجایی مواد مغذی، فعالیت میکروبی و آنزیمی)، فیزیکی(نفوذپذیری، تراکم توده خاک، پیوستگی خاک) و شیمیایی(تامین مواد مغذی و چرخه آن) دارد. مزرعه‌داران و بهره‌برداران روش‌های مختلفی برای اصلاح وضعیت خاک استفاده می‌کنند که یکی از این روش‌ها استفاده از کود حیوانی(دامی) و کمپوست با هدف افزایش راندمان و بازدهی تولید محصولات است.

هرچند دیدن میکروب‌ها و قارچ‌های موجود درخاک که در واقع میکروارگانیسیم‌های خاک را تشکیل می‌دهد دشوار است ولی با روش‌های جدید نقش آن‌ها بیشتر مشخص شده است. تحقیقات نشان می‌دهد که افزودن کود به خاک سبب افزایش بیوماس میکروبی(باکتری و قارچی موجود در خاک) و نیز افزایش فعالیت میکروبی می‌شود. کربن و دیگر مواد مغذی موجود درکود سبب افزایش بیوماس میکروبی و نرخ تنفس خاک(SRR) به میزان ۲ تا ۳ برابر می‌شوند. همچنین افزایش فعالیت میکروبی خاک منجر به افزایش جمعیت میکروبی در خاک می‌شود. هرچند که نقش قارچ در این میان کمتر است. تجمع کربن آلی در اثر افزودن کود حیوانی به خاک سبب افزایش بیوماس میکروبی خاک شده و جمعیت میکروبی را افزایش داده که نتیجه آن افزایش تنوع عملکردی است. در تحقیق صورت گرفته توسط جانگید و همکاران(۲۰۰۸) مشخص گردید که در اثر افزودن کود مرغی به خاک در مقایسه با کودهای غیرآلی(شیمیایی) تنوع باکتریایی افزایش یافته، به طوریکه هم تعداد گونه‌ها غنی‌تر شده و تعداد(جمعیت) میکروبی افزایش می یابد.

کود دادن و ریخته شدن کود حیوانات روی مراتع سبب می‌شود که دسترسی خاک به نیتروژن افزایش یابد و برای دسترسی این نیتروژن بایستی میزان فعالیت آنزیمی خاک افزایش یافته که این افزایش یکی از نکات بسیار مهم است. ریخته شدن کود حیوانی میتواند سایر میگروارگانیسم‌های خاک را نیز تحت تاثیر قرار دهد. به طوریکه فون زیادی از خاک همانند پروتوزوآها، نمادتودها، مایت‌ها و کرم‌های خاکی تخت تاثیر قرار می‌گیرند. در این خصوص هم تعداد(کمیت) و هم میزان(سطح) فعالیت را تحت تاثیر قرار می‌گیرد. یکی از تاثیرات غیر مستقیم ریخته شدن کود روی خاک و میکروارگانیسم‌های آن، سبب تغییر pH خاک و خصوصیات فیزیکی خاک همانند نفوذپذیری آن شده که نتیجه‌اش افزایش باروری و سطح ماده آلی خاک می‌شود (بونمن و همکاران، ۲۰۰۶). همچنین افزوده شدن کود دامی بر روی مراتع بر روی نماتودها و میکروآرتروپادها (بندپایان کوچک) سبب افزایش آزاد شدن بیشتر نیتروژن در فصل رشد می‌شود.

ریخته شدن کود دامی یا افزودن دستی کود به خاک سبب کاهش بیماری‌های خاکزاد(با منشا خاک) می شود که اینکار از طریق آزاد شدن آللئوکیمیکال[۱] در طول تجزیه میکروبی صورت می گیرد. غلظت بالای اسیدهای چرب فرار(VFAs) در کود مانع از فعالیت پاتوژن‌های گیاهی می‌شود. اگرچه اسیدهای چرب فرار تنها در pH پایین(کمتر از ۴٫۷۵) فعال هستند (بایلی و لازوویتس، ۲۰۰۳).

کربن یکی از اجزای مهم خاک است. کودی که به خاک اضافه می‌شود در واقع افزوده شدن کربن آلی به خاک است. افزودن کود به خاک سبب افزایش ماده آلی خاک و متعادل شدن آن می‌شود. افزوده شدن کود و کمپوست سبب تولید مقادیر فراوانی پلی ساکارید می شود. پلی ساکاریدها همانند یک چسب متصل دهنده اجزای خاک عمل می‌کند. در واقع هرچه میزان کود ریخته شده در مراتع و خاک کشاورزی بیشتر شوند توده اجزای خاک بهم پیوسته تر شده و ساختار خاک بهبود یافته و نتیجه آن افزایش غلظت ماده آلی خاک است. کود قدیمی یا کمپوست مانده دارای مقادیر بالاتری نیترات(NO3) و مقادیر پائین تری آمونیوم (NH4+) در مقایسه با کود تازه می باشند. به طورکلی ماندن کود در خاک و سپس یخ زدن آن و گذشتن یک زمستان از روی آن سبب افزایش مقدار نیتروژن خاک می شود که همه این موارد سبب افزایش مقدار محصول و علوفه تولیدی میشود.

جمع‌بندی

به جای چرای کنترل شده و افزایش طرح‌های حفظ مراتع همانند بذرپاشی، بذرکاری، کودپاشی، افزایش نقش بهره‌برداران در احیای آن، و توجه همه جانبه به مدیریت پایدار منابع طبیعی نباید به سوی طرح‌هایی همانند حذف دام از مرتع تاکید داشت. همچنین به جای استفاده از بهره‌برداران و روستاییان در احیای مراتع و منابع از آن‌ها در عروسک سازی و صنایع دستی و .. استفاده می شود. حضور دام در مرتع و ریخته شدن کود آن میتواند سبب افزایش نیتروژن خاک، افزایش فعالیت آنزیمی، بهبود جمعیت و فعالیت میکروارگانیسم های خاک، تغییر نفوذپذیری خاک و در نهایت سبب افزایش باروری و سطح ماده آلی خاک و بالارفتن تنوع پوشش گیاهی و تراکم آنها شود.

*********************************************

پی نوشت

SRR= soil respiration rates

VFAs= volatile fatty acids

 

  1. Bailey, K. L., & Lazarovits, G. (2003). Suppressing soil-borne diseases with residue management and organic amendments. Soil & Tillage Research, 72, 169-180
  2. Bunemann, E. K., Schwenke, G. D., & Van Zwieten, L. (2006). Impact of agricultural inputs on soil organisms a review. Australian Journal of Soil Research, 44, 379-406.
  3. Forest, Range and Watershed Management Organization of Iran, 2015. Rangelands in Iran. http://www.frw.org.ir/ (01/06,2015)
  4. Graham, Elizabeth., Stuart Grandy, Marilyn Thelen. 2010. Manure eff ects on soil organisms and soil quality. Michigan State University Extension. Pp 1-6.
  5. Haji Mir Rahimi, S. D. & S.M. Nabaei, 2006. Investigating challenges, issues and approaches of natural resources development in the Markazi Province. Modern Agricultural Findings, 1(2):161-176.
  6. Jangid, K., Williams, M. A., Franzluebbers, A. J., Sanderlin, J. S., Reeves, J. H., Jenkins, M. B., Endale, D. Coleman, M., D. C., & Whitman, W. B. (2008). Relative impacts of land-use, management intensity and fertilization upon soil microbial community structure in agricultural systems. Soil Biology & Biochemistry, 40, 2843- 2853.
  7. Jangjou Barzal Abad, M., & M. Ghorbani, 1386. A new approach for economic evaluation of the range management projects in Iran. Iranian Journal of Range and Desert Research Iranian Society of Range Management , 1(3):292-307.
  8. Karamidehkordi, E., 2010. A Country Report: Challenges Facing Iranian Agriculture and Natural Resource Management in the Twenty-First Century. Human Ecology, 38(2):295-303.
  9. Van Den Berg, M., 2010. Household income strategies and natural disasters: Dynamic livelihoods in rural Nicaragua. Ecological Economics, 69(3): 592-602.
  10. Velayati, S., & A.A. Kadivar, 2006. Environmental problems of forests and pastures in Iran and Its Consequences. Journal Of Geography and Regional Development, 4(7): 53-72. (In Persian).

 

[۱] – allelochemicals

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: