۲۸ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۵:۲۱

سهام عدالت، مانعی بر سر راه بهره‌وری انرژی در صنعت پالایش ایران

طرح سهام عدالت به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های اقتصادی جمهوری اسلامی با اهدافی چون کاهش فقر و گسترش عدالت اجتماعی اجرایی شد؛ یکی از مهم‌ترین صنایع واگذارشده به سهام عدالت، صنعت پالایش است که با نگاهی به وضعیت مصرف انرژی در صنعت پالایش، این نکته به دست می‌آید که تصمیم‌گیرندگان این صنعت در راستای بهره‌وری انرژی اقدامی انجام نداده‌اند.

به گزارش عیارآنلاین، حدود ۴۰ درصد از سهام پالایشگاه‌های ایران متعلق به سهام عدالت است. با نگاهی به وضعیت مصرف انرژی در صنعت پالایش و همچنین پتانسیل‌های بالقوه رهاشده بهره‌وری انرژی در این صنعت، این نکته به دست می‌آید که تصمیم‌گیرندگان این صنعت از جمله سهام عدالت، نه‌تنها اقدامی در راستای ارتقای سطح بهره‌وری انرژی انجام نداده‌اند، بلکه اصلاح الگوی مصرف انرژی در اولویت‌های تصمیم‌سازی آنها، جایگاه مناسبی ندارد.

طرح سهام عدالت به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های اقتصادی جمهوری اسلامی با اهدافی چون کاهش فقر و گسترش عدالت اجتماعی، ایجاد منبع درآمد مستمر برای اقشار ضعیف جامعه و همچنین واگذاری بنگاه‌های دولتی به مردم و کاهش نقش دولت در اداره بنگاه‌های اقتصادی در سال ۸۵ کلید خورد و با تمام برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، هم‌اکنون پس از گذشت بیش از ۱۰ سال، یکی از دغدغه‌های اصلی دولت تلقی شده و بنا به نظر بسیاری از کارشناسان، بلاتکلیف‌ترین سبد سرمایه‌داری کشور متعلق به سهام عدالت است(۱).

یکی از مهم‌ترین صنایع واگذارشده به سهام عدالت، صنعت پالایش است. براساس آخرین صورت‌های مالی پالایشگاه‌ها، حدود ۴۰ درصد از سهام پالایشگاه‌های ایران متعلق به سهام عدالت است که این سهامداری، در برخی پالایشگاه‌ها مانند تهران، با سهامی بیش از ۵۰ درصد، سهامدار ممتاز و تصمیم‌گیرنده اصلی و در بعضی دیگر، یکی از سهامداران اصلی به‌حساب می‌آید. آخرین پرتفوی سهامداری سهام عدالت در پالایشگاه‌های ایران در جدول شماره ۱ ارائه شده است.

با نگاهی به وضعیت مصرف انرژی در صنعت پالایش و همچنین پتانسیل‌های بالقوه رهاشده بهره‌وری انرژی در این صنعت(۳)، این نکته به دست می‌آید که تصمیم‌گیرندگان این صنعت از جمله سهام عدالت، نه‌تنها اقدامی در راستای ارتقای سطح بهره‌وری انرژی انجام نداده‌اند، بلکه اصلاح الگوی مصرف انرژی در اولویت‌های تصمیم‌سازی آنان، جایگاه مناسبی ندارد. در این میان، نقش و جایگاه سهام عدالت در این حلقه تصمیم‌گیری، از چندین لحاظ قابل‌بررسی است:

 

۱٫ دخالت دولت در تصمیم‌های نماینده سهام عدالت در هیات‌مدیره پالایشگاه‌ها

به دلیل مشخص نبودن وضعیت مالکیت و مدیریت سهام عدالت تا آزادسازی کامل سهام عدالت، به‌رغم واگذاری بنگاه‌های دولتی به سهام عدالت در راستای کاهش مالکیت دولتی، در بسیاری از موارد، دولت و به‌خصوص وزارت نفت از جایگاه حاکمیتی خود استفاده کرده و حق تصمیم‌گیری به‌جای نماینده سهام عدالت را برای خود قائل هستند. نتیجه این امر، مهم نبودن ارتقای سطح بهره‌وری انرژی در پالایشگاه‌ها خواهد بود. مهم‌ترین دلیل این ادعا به شرح زیر است:

به دلیل قدمت بالای واحدهای پالایشی کشور، برای دستیابی به سطح قابل‌قبول بهره‌وری انرژی، نیاز است بعضی واحدهای تولیدی پالایشگاه‌ها برای مدتی از مدار خارج شوند تا پس از ارزیابی‌های دقیق، استانداردهای لازم را کسب کنند. این توقف در تولید، ممکن است روند عرضه سوخت کشور را با مشکل مواجه کند.

در نتیجه، وزارت نفت که مسئولیت خطیر تامین سوخت کشور را برعهده دارد، این قضیه را تاب نیاورده و چه از طریق نماینده قانونی خود در هیات‌مدیره پالایشگاه (پالایش و پخش) و چه به‌صورت غیرمستقیم (جایگاه سهام عدالت در هیات‌مدیره)، با پروژه‌های بهینه‌سازی مخالفت کند.

۲٫ نبود مکانیسم مناسب در عزل و نصب‌های نماینده سهام عدالت در هیات‌مدیره پالایشگاه‌ها

براساس سازوکار موجود در اداره سهام عدالت، نماینده‌های سهام عدالت در شرکت‌های سرمایه‌پذیر از جمله پالایشگاه‌ها، توسط کارگروهی به نام کانون سهام عدالت انتخاب می‌شوند. مهم‌ترین چالش‌های این فرآیند را که شاید بتوان گلوگاه اصلی عدم بهره‌وری در سازوکار سهام عدالت دانست، به این شرح است:

عدم تخصص و خبرگی نماینده سهام عدالت در هیات‌مدیره

براساس مکانیسم پیش‌بینی‌شده، اعضای هیات‌مدیره کانون، وظیفه انتخاب نماینده سهام عدالت را برعهده دارند. از آنجا که انتخاب خود اعضای کانون، مکانیسم تخصص‌گرایی نداشته و غالبا با لابی‌گری انتخاب می‌شوند، نماینده‌های سهام عدالت نیز بدون تخصص‌های لازم و صرفا براساس روابط شخصی با اعضای کانون، به مجمع شرکت‌های سرمایه‌پذیر معرفی شده و از آنجا نیز وارد هیات‌مدیره می‌شوند، لذا اطلاعات لازم و کافی (تخصص و خبرگی) پیرامون بهره‌وری نداشته و بالطبع، تصمیماتی در این راستا اتخاذ نخواهد شد.

نفع نبردن سهام عدالت از عواید بهره‌وری

اگر نماینده سهام عدالت، در راستای ارتقای سطح بهره‌وری انرژی شرکت سرمایه‌پذیر از جمله پالایشگاه اقدامی انجام دهد و به‌تبع آن، سود شرکت سرمایه‌پذیر مذکور افزایش یابد، نه چیزی نصیب سهام عدالت خواهد شد و نه نصیب نماینده سهام عدالت، لذا فرد موردنظر‌ انگیزه‌ای برای تصمیم‌سازی در راستای ارتقای سطح بهره‌وری نخواهد داشت

نبود سازوکار نظارتی بر نماینده‌های سهام عدالت در هیات‌مدیره‌ها توسط کانون

هیچ سازوکاری برای نظارت و تضمین حسن عملکرد و تصمیم‌گیری نمایندگان سهام عدالت در هیات‌مدیره وجود ندارد، لذا عضو هیات‌مدیره، هیچ‌گونه الزامی در راستای عملکرد مناسب و اتخاذ تصمیم‌هایی پیرامون بهره‌وری احساس نمی‌کند.

طولانی‌تر بودن زمان توزیع سود حاصل از بهره‌وری نسبت به زمان عضویت نماینده سهام عدالت در هیات‌مدیره؛ یکی دیگر از مهم‌ترین موانع عدم بهره‌وری در شرکت‌های سرمایه‌پذیر، نبود محرک‌های انگیزشی برای نماینده سهام عدالت به دلیل طولانی‌تر بودن سوددهی پروژه‌های بهره‌وری نسبت به زمان عضویت در هیات‌مدیره است. در نتیجه این امر، فرد موردنظر که عمر عضویتش در هیات‌مدیره‌، حداکثر دو تا سه سال است، ‌انگیزه لازم را برای اتخاذ و انجام پروژه‌های بهره‌وری نخواهد داشت.

با توجه به مطالب ذکرشده و در راستای آزادسازی حداکثری پتانسیل‌های بهره‌وری در صنعت پالایش، توجه به چند نکته ضروری به نظر می‌رسد:

۱٫ برای استفاده از تمامی ظرفیت‌های بهره‌وری انرژی در صنعت پالایش، ابتدا باید وقفه‌های احتمالی ایجادشده در تولید سوخت ناشی از پروژه‌های بهره‌وری، از طریق واردات جبران شده و بار اصلی تامین سوخت از دوش وزارت نفت برداشته شود. با این کار و در کوتاه‌ترین زمان ممکن، هم پتانسیل‌های بهره‌وری انرژی در صنعت پالایش مورد استفاده قرار می‌گیرد و هم با تامین سوخت از طریق واردات به وسیله دولت، مشکلی در تامین سوخت موردنیاز کشور پیش نخواهد آمد.

۲٫ برای بهبود عملکرد سهام عدالت در شرکت‌های سرمایه‌پذیر، دو راهکار پیشنهاد می‌شود:

۱-۲ نخست باید عملکرد نماینده سهام عدالت، مستقیم و به صورت پیوسته از طریق یک سامانه پایش آنلاین توسط اعضای مجموعه (مردم) مورد بررسی قرار گیرد تا از این طریق، فرد مذکور خود را در مقابل مردم پاسخگو دانسته و به خاطر حفظ جایگاه خود در هیات‌مدیره هم که شده، بهترین عملکرد ممکن را از خود بروز داده و بیشترین تاثیر را در بهره‌وری داشته باشد.

۲-۲ با استفاده از مکانیسم‌های انگیزشی مانند اختصاص دادن بخشی از سهام شرکت سرمایه‌پذیر به نماینده سهام عدالت در هیات‌مدیره، می‌توان ظرفیت‌های بهره‌وری در پالایشگاه را آزاد کرد. بدین صورت که ارزش سهام واگذاری، از محل ارزش ‌افزوده ایجادشده در سهام شرکت، ناشی از افزایش بهره‌وری و بالطبع کاهش

هزینه‌های جاری آزاد شود. در این صورت، نماینده سهام عدالت، با وجود پتانسیل‌های فراوان بهره‌وری در صنعت پالایش که بعضا با هزینه‌های اندکی به ثمر خواهد نشست، نه‌تنها در برابر پروژه‌های مطرح‌شده در هیات‌مدیره در راستای ارتقای سطح بهره‌وری مقاومت نخواهد کرد، ‌بلکه به خاطر افزایش ارزش سهام خودش هم که شده، بیشترین تلاش خود را در راستای ارتقای سطح بهره‌وری پالایشگاه و ارائه پیشنهادهای لازم در این زمینه به کار خواهد بست.

پی نوشت:

۱٫ از ابتدای اجرای طرح تاکنون، بخشی از سهام ۶۰ شرکت دولتی به سهام عدالت اختصاص یافته است.
۳. http://www.codal.ir
۲. برآوردهای انجام‌شده حاکی است که با سرمایه اولیه ۳۲۰ میلیون دلار، می‌توان سالانه بیش از ۱۷۰ میلیون دلار در هزینه‌های سوخت مصرفی پالایشگاه‌های کشور صرفه‌جویی ایجاد کرد و از این طریق، مانع مصرف غیربهینه بیش از ۷۰۰ میلیون لیتر سوخت در سال شد.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: