۲۰ آبان ۱۳۹۶ ساعت ۱۶:۴۲
بررسی آثار مهمترین رویدادها بر اشتغال کشاورزی طی 60 سال گذشته

بیکاری و مهاجرت؛ میوه تلخ اصلاحات ارضی

با مرور تاریخچه ۶۰ ساله کشاورزی مشاهده می‌شود آنچه بیش از همه اثرات سوء بر بخش کشاورزی تحمیل کرده، نه تحریم، نه جنگ و نه حتی کاهش بارش بوده. آنچه بیش از هر عامل دیگری در بلند مدت بر بخش کشاورزی تاثیر داشته، سیاست‌های اعمال شده در کشاورزی است.

به گزارش عیارآنلاین، مسئله اشتغال و بیکاری به عنوان یکی از فراگیرترین و البته عمیق‌ترین مسائل کنونی اقتصاد کشور مطرح است. از آنجا که بیشتر ساکنان روستا به فعالیت در بخش کشاورزی اشتغال دارند، به خطر افتادن اشتغال در این حوزه موجب شکل‌گیری مهاجرت روستاییان به شهر شده که پیامدهای متعددی را با خود به همراه داشته است. مرور اتفاقات و بررسی تاثیرات آنها بر اشتغال بخش کشاورزی تصویر روشنی از تغییرات رخ داده و چرایی آن در موضوع اشتغال بخش کشاورزی ارائه می‌دهد.

نمودار۱- اشتغال بخش کشاورزی

۱-کشاورزی و دوران فئودالیسم

در سالهای دور کشاورزی در ایران به شکل نظام ارباب-رعیتی (نظام فئودالی) بود. بدین شکل که اربابان (که عمدتا خارج از روستا سکونت داشتند) صاحب زمین‌ها بودند و کشاورزان در زمین‌های آنان کشاورزی کرده و بابت کشت در این زمین‌ها به ارباب‌ها بهره مالکانه می‌پرداختند. در این نوع کشاورزی، کشاورزان بیشترین زحمت و کمترین بهره را می‌بردند. با این وجود گره خوردن بهره هر دو طرف (ارباب و رعیت) به فعالیت و تولید محصولات کشاورزی، مانع از فروپاشی کشاورزی بود. زمین‌های کشاورزی در مقیاس‌های بزرگ زیر کشت می‌رفتند و در کل کشور از منظر تامین مواد غذایی خودکفا بود و نیاز چندانی به واردات نداشت. از سوی دیگر به دلیل آنکه ارتباط انحصاری اربابان با بازار و فروش محصولات توسط آنان، کشاورزان دغدغه فروش محصول را نداشتند.

۲-اصلاحات ارضی و انقلاب وارداتی

پس از ماجرای ملی کردن نفت که به کودتای آمریکایی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ منجر شد، شاه میان مردم به عنوان چهره‌ای مخالف ملی شدن نفت ایران شناخته و همین موضوع و برخی موارد دیگر سبب شد شاه و به طور کل رژیم پهلوی تحت فشار سنگین افکار عمومی قرار بگیرند. این فشار اجتماعی در نهایت آمریکا را بر آن داشت تا با طراحی برنامه‌ای رژیم پهلوی را از خطر سقوط برهاند. این طراحی‌ها در نهایت منجر به یک سلسله تغییرات در ظاهر اقتصادی-اجتماعی به نفع مردم و در اصل سیاسی به نفع رژیم شد که به انقلاب سفید (یا انقلاب شاه و ملت) شناخته شد. اصلاحات ارضی و لغو رژیم ارباب و رعیتی، اصل اول از ۱۹ اصل انقلاب سفید بود که در سال ۱۳۴۱ اجرای آن آغاز شد. هدف از این طرح همانگونه که از نام آن پیداست، تغییرات اساسی در میزان و نحوه مالکیت اراضی (خصوصاً اراضی کشاورزی و مراتع) به منظور افزایش بهره‌وری عمومی جامعه بود. اما از آنجا که هدف اصلی این اقدامات نه اقتصادی و اجتماعی که سیاسی بود، نتایج مخرب اجرای چندین ساله این طرح در کشور عیان شد. پس از اجرای اصلاحات ارضی، دیگر خبری از اراضی بزرگ مقیاس و باصرفه برای کشت نبود؛ فروش محصول بر عهده کشاورز ناآشنا به بازار قرار گرفت و برای بسیاری از کشاورزان همان اندک درآمد حاصل از رعیتی هم از بین رفت. افت شدید تولیدات کشاورزی و وابستگی کشور به واردات کشاورزی، از بین رفتن اشتغال کشاورزی و بیکار شدن عده زیادی از روستاییان و درنتیجه مهاجرت آنان به شهرها برای پیدا کردن شغل و به دنبال آن پیامدهای مخرب اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی برای کشور از نتایج اجرای این طرح بود.

۳-فوران نفت در زمین اقتصاد

از آغاز دهه ۴۰ و خصوصا سال ۵۲ به بعد با ورود درآمد هنگفت نفتی، اقتصاد کشور به دوبخش دولتی (نفتی) و مردمی (غیرنفتی) تقسیم شد. ورود نفت به سبد درآمدهای کشور باعث کمرنگ شدن نقش مردم در اداره کشور شد. همین عامل سبب شد که روند نابودی بخش کشاورزی در اثر اجرای اصلاحات ارضی تا سالها پس از اجرا نادیده گرفته شود. با وجود درآمد نفتی، تامین نیاز غذایی کشور از طریق واردات گسترده بر روی این مشکل سرپوش گذاشت. از سوی دیگر تزریق درآمد نفتی به شهرها، جذابیت زندگی شهری را افزایش داد و سبب سنگین‌تر شدن موج مهاجرت از روستا به شهر و در نتیجه کاهش اشتغال کشاورزی شد.

نمودار۲- ارزش افزوده نفت و گاز و سایر معادن

نمودار۳- روند اشتغال خالص بخش کشاورزی

۴-انقلاب اسلامی و بازیابی ارزش کشاورزی

پس از انقلاب اسلامی و خاطرات تلخ مردم و خصوصا روستاییان از اجرای اصلاحات ارضی، بخش کشاورزی خصوصا با تاکیدات امام راحل (ره) مورد توجه مسئولین کشور قرار گرفت. امام در پیام به نمایندگان مجلس به مناسبت گشایش دومین دوره مجلس و تعیین اولویت‌ها خطاب به نمایندگان مجلس فرمودند: «حل مسائل کشاورزی که از مهمات امور کشور است [که] به عهده دولت‏ با پشتیبانی مجلس است و [باید] در تمام این امور، آنچه لازم است‏ بدون مسامحه عمل شود (صحیفه امام، ج‏۱۷، ص: ۳۴).

۵-جنگ تحمیلی و جهاد کشاورزی

تامین نیاز مردم و جبهه‌ها در طول ۸ سال جنگ تحمیلی، کشور را ناگزیر از توجه به بخش کشاورزی کرد. با وجود تمام مشکلات به وجود آمده برای کشور و خصوصا کشاورزان، بخش کشاورزی به رشد قابل قبولی رسید و از جمله عوامل اساسی مقاومت کشور (در حوزه تامین غذا) در طول جنگ بود.

۶-تحریم اقتصادی و آزمون خودکفایی

پس از وقوع انقلاب اسلامی، اولین شوک خارجی به اقتصاد ایران، تحریم اقتصادی بود. این تحریم‌ها مدیران کشور را ناگزیر از جدی گرفتن خودکفایی در زمینه‌های مختلف کرد. صرف نظر از میزان اهمیت و اقدامات مسئولین کشور در موضوع خودکفایی، بررسی آمار حدود ۶۰ سال ارزش افزوده بخش کشاورزی نشان می دهد که این بخش در میان سایر بخش های اقتصادی، کمترین آسیب را از تحریم دیده است. حتی در زمان اجرای تحریم هسته‌ای که به گواه بسیاری از کارشناسان و حتی طراحان این تحریم‌ها فلج کننده و موجب نابودی کشور عنوان شد، رشد بخش کشاورزی نه تنها منفی نشد، بلکه به روند مثبت خود ادامه داد.

۷-افت بارش و مهاجرت

در میان تمام حوادث رخ داده، هیچ موردی نتوانسته در کوتاه مدت همچون افت بارش در توسعه این بخش اخلال ایجاد کند. طی دو دهه گذشته دو خشکسالی شدید کشور را دچار تنگنای عظیمی در تامین غذا کرد. سال‌های ۱۳۷۸ و نیز ۱۳۸۷ کشور شاهد افت شدیدی در بارش شد به طوری که میزان بارش به کمتر از نصف سال گذشته رسید. همین مسئله سبب افت چشمگیر تولیدات کشاورزی و به تبع بیکاری برخی از کشاورزان شد. در نتیجه این شرایط منجر به گسترش مهاجرت روستاییان به شهر برای یافتن شغل و تامین معاش شد.

نمودار۴- ارزش افزوده بخش کشاورزی

جمع‌بندی

با مرور تاریخچه ۶۰ ساله کشاورزی مشاهده می‌شود آنچه بیش از همه اثرات سوء بر بخش کشاورزی تحمیل کرده، نه تحریم، نه جنگ و نه حتی کاهش بارش بوده. آنچه بیش از هر عامل دیگری در بلند مدت بر بخش کشاورزی تاثیر داشته، سیاست‌های اعمال شده در کشاورزی است. این سیاست ها چه مثبت و کارگشا همچون مکانیزاسیون، صنعتی سازی و افزایش بهره‌وری کشاورزی و چه مخرب همچون اصلاحات ارضی، تاثیرات بلندمدتی در کشاورزی دارند. بنابراین آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، در پیش گرفتن سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های درست به منظور اصلاح زنجیره تامین از تولید تا مصرف به منظور توسعه روزافزون این بخش و سایر بخش‌های مرتبط و در نتیجه ایجاد اشتغال پایدار در کشور است.

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: