۲۶ شهریور ۱۳۹۶ ساعت ۱۳:۲۰

عراقچی: وقتی آب نباشد به دنبال آن بیکاری فقر، مهاجرت و مسائل امنیتی پیش می‌آید

معاون حقوقی و بین الملل وزارت امور خارجه: وقتی آب نباشد به دنبال آن بیکاری فقر، مهاجرت و مسائل امنیتی پیش می‌آید. با توجه به اهمیت این موضوع، در وزارت امورخارجه نیز سعی شده است که تمرکز بیشتری روی دیپلماسی آب به وجود آید. هر یک از مسائل مرتبط با آب متناسب با موضوع شان در ادارات مختلف وزارت خارجه مورد بحث و بررسی قرار می گیرند. در راستای مسائل مربوط به آب، بخشی به نام دیپلماسی آب در این معاونت شکل گرفته و دستیار ویژه ای سرپرستی این بخش را برعهده دارد. اگر حقابه ای برای ایران و افغانستان قایل هستیم باید حقابه ای نیز برای طبیعت در نظر بگیریم و اجازه دهیم که روال طبیعی رودخانه ها و تالاب ها ادامه پیدا کند و به حیات خود ادامه دهند.

به گزارش عیارآنلاین، سیدعباس عراقچی، معاون حقوقی و بین الملل وزارت امور خارجه، دیروز به ایسنا گفت: با توجه به اهمیت این موضوع، در وزارت امورخارجه نیز سعی شده است که تمرکز بیشتری روی دیپلماسی آب به وجود آید. در همین چارچوب و با توجه به ابعاد حقوقی و بین المللی دیپلماسی آب، این موضوع در معاونت حقوقی و بین المللی وزارت خارجه مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. عراقچی گفت: هر یک از مسائل مرتبط با آب متناسب با موضوع شان در ادارات مختلف وزارت خارجه مورد بحث و بررسی قرار می گیرند. در چند دهه اخیر آب تبدیل به یک دغدغه جهانی شده و در همین چارچوب «دیپلماسی آب» و علمی به نام «سیاست آب» یا «هیدروپالیتکس» شکل گرفته است، چنان که در حال حاضر در برخی دانشگاه های معتبر دنیا این رشته ها تدریس می شوند. وی گفت که در چند سال اخیر در کشور ما نیز مساله آب و کمبود آن به یک موضوع جدی و حساس تبدیل شده و ابعاد مختلف حتی امنیتی به خود گرفته است. گزیده اظهارات عراقچی را در ادامه می خوانید.
در راستای مسائل مورد اشاره، بخشی به نام دیپلماسی آب در این معاونت شکل گرفته و دستیار ویژه ای سرپرستی این بخش را برعهده دارد. البته به نظر می رسد در ساختار جدید وزارت امور خارجه، دیپلماسی آب جایگاه ویژه و جدی تری خواهد داشت و به صورت متمرکزتر روی آن کار خواهد شد.
* در جریان مذاکرات اخیر ایران و افغانستان بر تشکیل پنج کمیته کاری بین دو کشور توافق شد که یکی از این کمیته ها، کمیته آب است.
در مورد رودخانه هیرمند معاهده ای بین ما و افغانستان از سال های قبل منعقد شده است ولی قدیمی بودن این معاهده دلیل بر بی اعتبار بودن آن نیست. از نظر دولت ایران و افغانستان این معاهده کماکان معتبر است. آب رودخانه هیرمند از افغانستان سرچشمه می گیرد، وارد خاک ایران می شود، از تالاب های هامون می گذرد و دوباره به خاک افغانستان باز می گردد. حقابه ای بر همین اساس برای ایران و افغانستان در نظر گرفته شده که ما همچنان به آن پایبند هستیم. البته در مورد نحوه اجرا و مکانیزم بهره برداری از آب وهمچنین مسائل مرزی مربوط به این رودخانه گفت وگوهایی دراین کمیته انجام شده است.
طبیعتا حقابه ما از رودخانه هیرمند امری جدا از حقابه محیط زیست است. این روزها فقط کشورها و مردم نیستند که از حقابه برخوردارند بلکه محیط زیست و طبیعت نیز حقی از این موضوع دارند. اگر حقابه ای برای ایران و افغانستان قایل هستیم باید حقابه ای نیز برای طبیعت در نظر بگیریم و اجازه دهیم که روال طبیعی رودخانه ها و تالاب ها ادامه پیدا کند و به حیات خود ادامه دهند. بنابراین در مورد رودخانه هیرمند غیر از مسائل اجرایی و مکانیزم های اجرای توافق که باید روی آن بحث و گفت وگو کنیم، در ارتباط با حقابه طبیعت و محیط زیست نیز رایزنی هایی در حال انجام است و این موضوع مورد توجه دو کشور قرار گرفته است.
موضوع سومی که بین ایران و افغانستان مطرح است، بحث رودخانه هریرود است. هنوز هیچ رژیم حقوقی بین ما و افغانستان و همچنین کشور ترکمنستان که به نوعی در این موضوع شراکت دارد، ایجاد نشده است. رودخانه هریرود، پرونده ای باز بین ما و افغانستان است. یکسری مطالعات فنی انجام شده است تا مشخص شود سرچشمه های تامین آب برای این رودخانه چه نقاطی هستند. کدام نقاط ایران و افغانستان در ارتباط با این رودخانه بالادست و کجاها پایین دست هستند. در مورد این رودخانه یکسری بحث های فنی در کنار بحث های حقوقی و سیاسی وجود دارد که در کمیته مورد اشاره در حال بحث و گفت وگو در مورد آنها هستیم تا ببینیم آبی که در این منطقه وجود دارد، چگونه باید بین دو کشور تقسیم شود. هدف نهایی ما رسیدن به یک رژیم حقوقی مورد توافق بین دو طرف است و امیدوارم مذاکرات مربوطه سریع تر آغاز شود.
موضوع چهارمی که در کمیته آب در حال بحث و رایزنی در مورد آن هستیم، همکاری دو کشور ایران و افغانستان در حوزه آب است. معتقدیم که مسائل آبی لزوما نباید به منازعه، مقابله و درگیری منجر شود، بلکه می توان از آن به عنوان موضوعی جهت همکاری استفاده کنیم.
ریاست کمیته آب بین ایران و افغانستان با من است و معاونان وزرا از وزارتخانه های کشاورزی، نیرو و همچنین سازمان محیط زیست در این کمیته حضور دارند، لذا وقتی در کمیته آب بحث همکاری بر سر موضوع آب مطرح می شود، طبیعی است که دوستان ما در وزارت جهاد کشاورزی مسوول می شوند که این پروژه ها را تعریف و طراحی کنند به نحوی که در دور بعدی مذاکره با طرف افغانستانی آنها را بر سر میز مذاکره ارایه دهیم.
بین ایران و افغانستان معاهده ای به نام معاهده هیرمند وجود دارد که در ارتباط با آن ده ها سال مذاکره شده تا دو طرف توانسته اند به توافق برسند، گرچه بعد از توافق نیز حرف ها، نقل ها و مباحثی نیز همچنان مطرح بوده است. در واقع می خواهم با ذکر این مثال این نکته را یادآوری کنم که رسیدن به توافق در ارتباط با اینگونه موضوعات زمانبر است. این واقعیت را باید در نظر داشته باشیم که تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات آسمانی از یک طرف و همچنین افزایش جمعیت و گسترش صنعت و کشاورزی باعث شده که میزان آب شیرین در منطقه خاورمیانه هر چه بیشتر کاهش پیدا کند و این مسائل بر حساسیت های موضوع آب افزوده است.
عوامل ذکر شده، بحران آب در خاورمیانه را به بحران بسیار جدی تبدیل کرده است و هر روز این بحران عمیق تر و وخیم تر می شود. وقتی آب نباشد به دنبال آن بیکاری، فقر، مهاجرت و مسائل امنیتی پیش می آید و حتی ممکن است باعث درگیری و منازعه بین دو کشور، دو شهر، دو قبیله یا دو روستا شود. بنابراین با توجه به این مسائل، طبیعی است که تصمیم گیری در مورد منابع آبی که بین دو کشور مشترک است، هر روز به یک موضوع جدی تر و سخت تر تبدیل شود و حتی ممکن است با منافع و امنیت ملی آن کشورها گره بخورد. بنابراین درچنین فرآیندی مذاکرات سخت تر و پیچیده تر می شوند و به دنبال آن رسیدن به توافق هم سخت تر خواهد بود. این یک امر روشن است و در مورد مسائل آبی بین ایران و افغانستان نیز صدق می کند.
با توجه به کمبود آب شیرین در خاورمیانه این احتمال وجود دارد که در آینده نزدیک شاهد جنگ بر سر آب در این منطقه باشیم. جنگ آب یک موضوع جدید نیست، همیشه وجود داشته است و سال ها به عنوان یک خطر جدی در خاورمیانه به آن توجه شده است. این احتمال وجود دارد که جنگ های آتی در این منطقه بر سر آب باشد. اما تاریخ برای ما درس های زیادی دارد. طبق تجربیات تاریخی، زمینه های جنگ بر سر موضوع آب، می تواند به همکاری در این زمینه منجر شود و به همان دلیل، آب در سیاست خارجی اهمیت زیادی پیدا کرده است.
ارزیابی های بین المللی نشان می دهد که تا سال ۲۰۲۵ کل منطقه خاورمیانه رسما به عنوان منطقه خشک شناخته خواهد شد که ایران نیز شامل آن می شود. این وضعیت تا سال ۲۰۵۰ به مراتب وخیم تر خواهد شد و کمبود آب و خشکسالی به یک موضوع بسیار، بسیار جدی برای کشورهای خاورمیانه از جمله ایران تبدیل خواهد شد و حتی ممکن است بخش هایی از سرزمین ایران به طور کامل یا به میزان زیاد به خاطر این موضوع از حیز انتفاع ساقط شوند. بعضا در اخبار می شنویم که ادارات فلان شهرجنوبی کشور در ایام تابستان به خاطر شدت گرما، ساعت یک بعدازظهر تعطیل می شوند یعنی این شهر از ساعت یک بعدازظهر تا غروب که هوا خنک شود کارایی ندارد و ساعت استفاده از روز کاهش پیدا می کند. به نظر می رسد در سال های آتی اینگونه مشکلات به شکل گسترده تری ایجاد خواهند شد.
در ارتباط با بحران مورد اشاره دو تدبیرکلی در عرصه جهانی وجود دارد، تدبیر اول تامین منابع آب از خارج از کشور است و تدبیر دوم مدیریت منابع آب در داخل کشور است.
در ایران نیز ایده هایی در این زمینه وجود دارد که از برخی از کشورهای اطراف آب تامین شود، اما اینکه چقدر از لحاظ فیزیکی می توان این ایده ها را عملیاتی کرد یک موضوع دیگر است. اکنون تعدادی از کشورهایی که کم آب هستند از طریق حفر کانال های ویژه آب را از کشورهای پرآب به داخل کشورشان منتقل می کنند.
در مورد مدیریت منابع آب و اینکه چگونه از آب موجود استفاده بهینه کنیم، سیاست خارجی نقش مهمی دارد، منظور از آب مجازی این است که بررسی شود برای تولید یک کالا چقدر آب مصرف شده است، مثلا در مورد کالایی مثل برنج از زمان نشا تا برداشت به چه میزان آب استفاده می شود. میزان آبی که در این فرآیند مورد استفاده قرار گرفته است را آب مجازی می گویند. برخی اوقات آمارهای غیرقابل باوری در مورد استفاده از آب در محصولاتی که تولید می شود، مطرح می شود، مثلا بر اساس برخی از آمارهای اعلام شده، در تولید یک کفش چرمی نزدیک به ۴۵ الی ۵۰ هزار لیتر آب مصرف می شود.
در واقع آب مجازی به ما می گوید به این موضوع توجه کنید که برای تولید یک کالا چقدر آب مصرف می شود و از دیگر سو این موضوع را مطرح می کند که اگر کشوری کم آب است، بهتر است کالایی را تولید کند که آب کمی مصرف می کند و کالاهای پرآب را از خارج تهیه کند. بنابراین در همین چارچوب، کشورها در تجارت خارجی باید به سمت تجارت هوشمند حرکت کنند و عامل آب را در این هوشمندی در نظر بگیرند. مثلا ما به عنوان کشوری کم آب، باید بررسی کنیم که برای تولید برخی محصولات کشاورزی چقدر آب باید مصرف می کنیم و بعد از آن، در این مورد فکر کنیم که آیا بهتر نیست کالایی که آب زیادی مصرف می کند را از خارج وارد کنیم و خودمان به سمت تولید کالاهایی برویم که آب کمتری مصرف می کنند؟
گفته می شود که در تهران بیش از ۲۰ درصد آب لوله کشی در زیرزمین به خاطر پوسیدگی لوله ها و نواقصی که لوله ها دارند هدر می رود البته من تا رقم ۴۰ درصد نیز شنیده ام. در دهه ۷۰ توکیو (پایتخت ژاپن) نیز چنین مشکلی را داشت و بالای ۲۰ درصد آب لوله کشی اش به همین خاطر هدر می رفت ولی اکنون در یک پروژه طولانی مدت هدررفت آب را به زیر دو درصد رسانده اند.
براساس آمار اعلام شده، میزان نزولات آسمانی در ایران حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب است و برآورد می شود که حدود ۲۸۰ الی ۲۹۰ میلیارد مترمکعب آن تبخیر می شود، اینها موضوعاتی است که ما با استفاده از تکنولوژی روز دنیا و استفاده از تجربیات دیگر کشورها می توانیم از آنها جلوگیری کنیم. دیپلماسی آب و سیاست خارجی وظیفه دارد که این تکنولوژی ها را با ایجاد ارتباط بین مراکز علمی داخل کشور و خارج از کشور به داخل ایران منتقل کند و زمینه را برای سرمایه گذاری خارجی در کشور در این حوزه ها فراهم کند.
باید دولت روی آب سرمایه گذاری جدی داشته باشد، اگر موضوع آب را جدی نگیریم حتما با خشکسالی مواجه می شویم، همان طور که موضوع آلودگی هوا را جدی نگرفتیم و اکنون می بینیم که در طول زمستان چه بلایی بر سر تنفس مردم در تهران می آید: موضوع ریزگردها را جدی نگرفتیم و در حال حاضر مشاهده می کنیم که برخی شهرهای کشور با چه فاجعه ای در این زمینه روبه رو هستند.
اگر موضوع آب را جدی نگیریم در برخی شهرهای کشور در سال های آتی با شرایط بسیار سختی مواجه می شویم، دولت و وزارت خارجه هر دو روی آب و دیپلماسی آب جدیت و حساسیت دارند. دیپلماسی آب به مرور جایگاه خود را در سیاست خارجی کشور باز کرده البته کار در این زمینه سخت و طولانی است ولی امیدواریم بتوانیم با تلاش و برنامه ریزی، منافع ملی کشور را در این چارچوب تامین کنیم.
این سخن که دولتمردان در ارتباط با «بی آبی» فقط شعار می دهند را قبول ندارم ولی اینکه بحث آب بطور کلی در جامعه جدی گرفته نشده است، حرف صحیحی است.
رییس جمهور در اجلاس اخیر گرد و غبار که در تهران برگزار شده بود به صورت تلویحی از سدسازی های ترکیه که به پروژه گاپ « GAP» یا Guneydogu Anadolu Projesi معروف است، انتقاد کرد و نسبت به این موضوع واکنش نشان داد، چرا که این پروژه روی دجله و هورالعظیم تاثیر می گذارد و از نظر زیست محیطی اثرات زیانباری را برای ایران و عراق به وجود می آورد ولی مقامات ترکیه ای مدعی هستند که روی این طرح ها کار کارشناسی شده است و ضربه زیست محیطی به ایران و عراق وارد نمی کند، رایزنی های ما با طرف های ترک در این زمینه ادامه دارد. واقعیت این است که موضوعات جهانی امروز دیگر در قالب حاکمیت داخل کشورها نمی گنجد. اکنون کشورها اگر اقداماتی انجام می دهند تاثیرات این اقدامات فراتر از داخل خود آن کشورها است و حتی ممکن است تاثیرات فرامنطقه ای داشته باشد و کل جامعه جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.
بسیاری از تهدیداتی که اکنون در عرصه جهانی وجود دارد مربوط به یک یا دو کشور نیست و مرز نمی شناسد، در همین چارچوب مقابله با آنها نیز به همکاری های منطقه ای و بین المللی نیاز دارد. مثلا فرض کنید یک کشور روی منابع آبی مشترک سد ایجاد کند و باعث خشکسالی در کشورهای اطرافش شود. این اقدام باعث به وجود آمدن پدیده ای به نام ریزگردها می شود و تعداد زیادی از کشورهای منطقه از این موضوع متاثر می شوند و برای شهروندا ن شان مشکل ایجاد می شود. در همین چارچوب است که تاکید می شود دیگر اثرات یک موضوع در چنین حوزه هایی در حوزه داخلی یک کشور باقی نمی ماند و اثرات آن منطقه ای و فرامنطقه ای است.
رایزنی هایی را به صورت مشخص با ترکیه داریم. اینگونه نیست که یک کشور بتواند ادعا کند که من هر کاری که بخواهم در حوزه سرزمینی ام انجام می دهم و کاری به تبعات آن برای کشورهای همسایه ندارم.

منبع: بانک اطلاعات نشریات کشور

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: