۸ شهریور ۱۳۹۶ ساعت ۲۰:۱۹

مراتع را محصور نکنیم، مرتع به دام و بزاقش نیاز دارد

برخی با نگاهی افراطی حذف دام از مراتع را برای احیای آن‌ها ضروری می‎دانند؛ این درصورتی است که بهره‎برداری پایدار از مراتع نیازمند برنامه‎ریزی و مدیریت بهینه آنها به ویژه مدیریت چرا است. آنچه در این تحلیل بیان می‎شود، تأکید بر حضور دام در مرتع و ضرورت تماس بزاق حیوانات با گیاهان می‎باشد که برای ادامه حیات مرتع ضروری است.

به گزارش عیارآنلاین، مراتع ایران یکی از مهم‌ترین و باارزش‌ترین منابع ملی کشور محسوب می‌شود. بهره‌برداری پایدار از مراتع نیازمند برنامه‌ریزی و مدیریت بهینه ‌آن‌ها به ویژه مدیریت چرا است. در نظر گرفتن حد بهره‌برداری مجاز از مراتع یکی از ابزارهای اصلی است که می‌تواند به مدیریت چرا و بهره‌برداری مطلوب از آن کمک کند. چرای شدید دام یکی از عوامل اصلی تخریب مراتع محسوب می‌شود. بر همین مبنا، برخی‌ها حذف دام از مراتع را برای احیای آن‌ها ضروری دانسته و با نگاهی افراطی برهم کنش دام و مراتع را به عنوان یک سیستم پیچیده نادیده می‌گیرند که در همین راستا نیز در سال‌های گذشته طرح خروج دام از مراتع مطرح گردید. در این گفتار تلاش بر این است تا به ضرورت تعامل دام و مرتع و تاثیر بزاق دام‌ها در احیای مراتع و رشد گیاهان مرتعی پرداخته شود.

آنچه در این تحلیل بیان می‌شود تاکید بر حضور دام در مرتع و ضرورت تماس بزاق حیوانات با گیاهان می‌باشد که برای ادامه حیات مرتع ضروری است. یک گاو ۷۰۰ کیلوگرمی در ۲۴ ساعت ۱۹۰ لیتر بزاق ترشح می‌کند. فعالیت یک گاو در طول روز شامل ۲۷ ، ۳۶ و ۳۷ درصد استراحت، تغذیه، و نشخوار است. کمترین میران تولید بزاق زمانی است که غذا به پایان رسیده و حیوان در حال استراحت است. یک گوسفند ۴۰ کیلوگرمی حجم بزاق تولیدی‌اش در مدت ۲۴ ساعت در یکی از پاروتیدها ۲۳۸۰ و یکی از غدد تحت فکی ۳۱۰ میلی‌لیتر است. گوسفند می‌تواند در طول یک روز ۱۳ ساعت به چرا مشغول شود، لذا زمانی باید گوسفندان وارد چراگاه‌ها شوند که ارتفاع ساقه گیاهان مرتعی به ۱۰-۱۲ سانتی‌متر رسیده باشد و به این منظور بایستی با تعویق زمان چرا به اواسط بهار نسبت به حفظ مراتع اقدام کرد. در سال‌های گذشته بر میزان مراتع فقیر کشور افزوده شده و میزان مرتع غنی و درجه یک درحال کاهش است، لذا مدیریت مرتع موضوعی جدی‌تر شده است.

مطالعه لیو و همکارانش (۲۰۱۲) بر روی گونه  Leymus chinensis به مدت سه سال نشان داد که بزاق حیوانات به طور معنی‌داری سبب افزایش تعداد پنجه گیاه، تعداد سرشاخه یا جوانه‌ها، و بیوماس گیاهی می‌شود. اگرچه تأثیری روی ارتفاع گیاهان نداشت. هرچند که اثرات بزاق بستگی به میزان تراکم حضور علف‌خواران در مرتع دارد. هرچند که دانش ما هنوز در خصوص پاسخ گیاه به بزاق علف‌خواران اندک است، ولی مطالعات نشان می‌دهد که بزاق حیوانات کار هیدرولیز کردن فروکتان‌ها و تجمع گلوکز و فروکتوز را تسریع می‌کند. به‌طوری‌که بین بزاق حیوان و موبایلیزاسیون و بسیج کربوهیدرات‌ها و چرای علف‌خواران ارتباطی وجود دارد. علف‌خواران می‌توانند رشد گیاهان را تحریک کرده و سبب افزایش تناسب اندام گیاه یا رشد هماهنگ اندام‌های گیاهی شوند (آون و ویگرت،۱۹۷۶). هرچند که پاسخ گیاهان به علف‌خواران متفاوت بوده و به گونه دام علف‌خوار و میزان تراکم حضور آن در مرتع بستگی دارد. بزاق حیوانات ممکن است بتواند نقش مهمی در تحریک رشد گیاهی و آغاز رشد جبرانی ایفا کند (پوویدا و همکاران، ۲۰۱۰). به طورکلی، رشد جبرانی گیاهان وابسته به چرای دام‌های علف‌خوار است. ویتوریا و رندینا (۱۹۶۰) نشان دادند که حیوانات چرا کننده باعث تحریک رشد گیاه شده، که اینکار از طریق ریخته شدن بزاق روی اندام‌های گیاه صورت می‌گیرد. برخی‌ها نیز نشان دادند که بزاق گیاه‌خواران اثرات مثبت یا حتی منفی بر روی گیاهان ندارد (جانستون و بایلی، ۱۹۷۲: ریردون و همکاران،۱۹۷۴).

نحوه تاثیر مثبت بزاق بر روی رشد و تنظیم گیاهان در حشرات به علت وجود موادی چون سیتوکنین، اکسین‌ها و اسید جاسمونیکاست. همچنین ملخ‌ها با وارد کردن ماده رشد موجب تحریک پنجه‌زنی گیاه می‌شوند. در پستانداران به علت وجود فاکتورهای گوناگون رشد در بزاق ترشح شده از غدد تحت فکی است. بزاق پستانداران دارای مواد مؤثری چون تیامین، فاکتور رشد عصب (NGF)، فاکتور رشد تبدیل (TGF) و عامل رشد اپیدرمال (EGF) هستند. تیامین یک فاکتور رشد گیاهی است که در شاخه‌ها تولید شده که برای رشد ریشه ضروری است. عوامل رشد به طور مستقیم در متابولیسم سلولی دخالت نموده و این کار از راه تحریک فرکانس رونویسی ژن‌ها انجام می‌شود. همچنین با افزایش میزان تجمع سوکروز (ساکاروز) اندازه لوله‌های تنظیم کننده با گسترش توسعه سلولی افزایش یابد. گیاهان و درختان چوبی نیاز به بزاق دامها داشته تا شاخه‌زنی و افزایش شاخه آنها تحریک شود. فعال شدن مریستم خفته برای رشد جبرانی گیاهان حیاتی است. این مسأله به‌خصوص باعث شاخه‌زایی در گیاهان چوبی یا پنجه‌زنی در گراس‌ها می‌شود که این مساله بعد از چرای مرتع توسط دام صورت می‌گیرد.

زمانی‌که تراکم علف‌خواران در مرتع مناسب باشد، امکان جبران بافت‌های ازدست‌رفته برای گیاهان وجود دارد و بزاق دام یکی از مکانیسم‌های مؤثر در این فرآیند است. قابلیت فراهمی کربن و ذخایر مریستمی مسول پاسخ‌های غیرخطی گیاهان به میزان تراکم علف‌خواران بستگی دارد. در گراس‌های چندساله همانند Leymus chinensis بزاق گوسفند محرک رشد جبرانی بعد از چرا و نیز جابجایی مواد ذخیره‌ای است. بزاق بیشترین اثراتش زمانی است که تراکم علف‌خوران پایین است، ثانیاً بزاق دام باید بتواند جابجایی و انتقال منابع ذخیره‌ای کربن را انجام دهد (لیو و همکارانش،۲۰۱۲). جاسمونیک اسید یکی از محصولات مسیر اوکتادکانیوئید است که بعد از چرای مرتع سبب تغییر و کنترل توسعه سلولی، تجمع ساکاروز در غده‌ها می‌شوند (گاولوسکی و لمب،۲۰۰۰).

آسیبپذیری گیاهان در مقابل چرا

بیشترین صدمه وقتی به گیاه وارد می‌شود که بافت مریستمی فعال توسط دام چرا شود. در گیاهان خانواده گندمیان به علت قرار گرفتن جوانـه انتهایی در سطح خاک، صدمات ناشی از چرا به مراتب کمتر از سایر گیاهان است. بنابراین اگر یک گیاه گندمی در سطحی بالاتر از جوانه‌های ساقه‌ها چریده شود، چـون جوانه‌ها از بـین
نرفته‌اند، ساقه به رشد خود ادامه می‌دهد ولی بـه علـت از بین رفتن برگ‌ها میزان خوشخوراکی و ارزش غذایی گیاه کاهش می‌یابد. آسیب‌پذیری گندمیان در مقابـل چـرا تا حدود زیادی به استحکام ساقه گیاهان نیز بستگی دارد. اگر ساقه از قسـمت تحتـانی قطع یا شکسته شود، آسیب بیشتری به گیاه وارد می‌شود. در گیاهان بوته‌ای بافت‌های مریستمی (جوانـه انتهایی) در انتهـای ساقه‌ها قرار دارند که موجب رشد طولی می‌شوند در اثر قطع شدن جوانه انتهایی، جوانه‌های جانبی شروع بـه رشد نموده و باعث پرپشت شدن و رشد جانبی گیاه می‌شوند. لذا اگر چرای به موقع، متعادل، و به هنگام، نه تنها به رشـد گیاهـان آسـیبی وارد نمی‌شود، بلکه باعث تولید برگ‌ها و شاخه‌های جوان در سطح وسیع‌تر نیز می‌شود. ولی اگر چرا شدید و در زمان نامناسب باشد، هم با ورود پیش از موقع دام، خاک مرتع لگدکوبی شده و از نفوذپذیری آن کم می‌شود و هم در اثر چرای شدید، رشـد مجدد و تکثیر گیاه آسیب می‌بیند و چه بسا در اثر چرای شدید گیاه تغییر شکل داده و شـاخه‌هـا در هم پیچیده و یا گیاه تیغ‌دار می‌شود. در مورد گیاهـانی کـه بـه روش جنسی (تولید بذر) تکثیر می‌یابند، اگر چرای دام در هنگام گلدهی و قبل از رسیدن بذور صورت گیرد، تولید بذر به مخاطره می‌افتـد. در مورد گیاهان با تکثیر غیرجنسی اگر شدت چرا زیاد باشد، اندام‌های ذخیرهای مانند ریزوم، پیاز و … نیـز مـواد ذخیره‌ای کمتری ذخیره می‌نمایند، رشدشان کُند می‌شود و تکثیر غیرجنسی هـم کُنـد و یا متوقف می‌شود.

نکته مهم این است که باید بین مرتع و دام تعادلی برقرار شود. قرق کامل مرتع و عدم حضور دام در مرتع (در طرح‌هایی چون ترسیب کربن) و یا چرای بی‌رویه هر دو اشتباه است. زیرا که حضور دام علاوه بر تاثیرات مثبت بزاق بر رشد جبرانی گیاهان سبب می‌شود که بعضی گیاهان که پوسته بذرشان سخت است در معده دام پوسته هضم شده و تاثیرات مثبت بر جوانه‌زنی آنها خواهد داشت. همچنین با افزوده شدن کود حیوانی به خاک مرتع، خاک از لحاظ مواد غذایی غنی خواهد شد. همچنین برداشت اندام‌های هوایی گیاه در فصول خشک باعث می‌شـود سـطح تبخیر گیاه تا حد امکان کاهش یافته و از دست دادن آب کنتـرل شـود. حرکـت دام در مرتع به خُرد شدن لاشبرگ‌های گیاهی و وارد شدن آنها بـه مراحل تجزیـه‌ای کمـک شایانی می‌کند. چرای سبک دام در مراتع مشجر سبب می‌شود که دام با مصرف علوفه، فرصت استفاده از منابع غذایی را بیشتر در اختیار درختان (در مقایسه با گیاهان علوفه‌ای) قرار دهد. حضـور دام در بـه زیـر خـاک رفـتن بذر درختان تأثیر مثبت خواهد گذاشت و بـه زادآوری درختان کمک می‌کنـد. باید توجه نمود که آخرین برداشت (چرا) بایـد طوری باشد که مقداری مواد ذخیره‌ای در گیاه باقی بماند تا گیاه برای رشـد مجـدد در سال آینده دچار مشکل نگردد.

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: