۱۳ تیر ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۳۲
چرایی کارآمدی نظام آموزش عالی آلمان/4

حمایت‌های مالی دولت فدرال، ابزاری جهت تحقق اهداف راهبردی

در ادامه یادداشتهای قبلی، در این یادداشت سازوکارهای تأمین مالی که دولت فدرال آلمان از طریق آن‎ها نقش خود را در آموزش عالی این کشور ایفا می‎کند، را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

به گزارش عیارآنلاین، در نظام آموزش عالی آلمان ، درآمد موسسات آموزش عالی از دو منبع عمده به دست می­آید: ۱) منابع عمومی و ۲) تأمین مالی بخش سوم[۱]. منابع عمومی، بودجه ­ای است که توسط دولت فدرال و دولت­های ایالتی به موسسات آموزش عالی اختصاص می­یابد و ممکن است به صورت بودجه­ بندی ردیفی یا بر اساس عملکرد به آن­ها تعلق بگیرد.

تعیین دامنه منابع بخش سوم، قدری دشوار است، با این وجود، اجمالاً در کشور آلمان، منابع بخش سوم به پولی گفته می ­شود که از منابع بیرونی به ­غیر از بودجه مستقیم دولتی به دست می­آید. از موارد این منابع می ­توان به گرنت­ های پژوهشی شورای پژوهش آلمان (DFG)، گرنت­ های بنیادهای مختلف، کمک­های اتحادیه اروپا و درآمد به ­دست آمده از محل انجام پروژه و ارائه خدمت به صنعت و نهادهای دولتی اشاره کرد. ترکیب منابع مالی دانشگاه ­های آلمان و سهم هر یک از منابع تأمین آن در جدول زیر آورده شده است.

منابع درآمدهای موسسات آموزش عالی سال ۲۰۱۲

*قبل از تفویض اختیارات بیشتر و استقلال مالی به دانشگاه­ها در پی اصلاح چارچوب آموزش عالی در سال ۱۹۹۸، درآمد عملیاتی موسسات آموزش عالی به عنوان بخشی از منابع دولتی در بودجه سالانه ایالت­ها گنجانده می­شد.

همان­طور که در یادداشت­های قبلی هم تذکر داده­ ایم، مسئول اصلی تأمین مالی دانشگاه­ های آلمان، دولت­ های ایالتی این کشور هستند و دولت فدرال به عنوان سیاست­گذار و تنظیم ­گر کلان آموزش عالی، بودجه محدود خود را در پروژه ­های فرا ایالتی و ملی و رفع نقائص الگوهای تأمین مالی ایالت­ها در برقراری عدالت آموزشی مصرف می ­نماید. لازم به ذکر است که طراحی و اجرای سازکارهای تأمین مالی دولت فدرال، با توافق و همکاری دولت­ های ایالتی صورت می­ گیرد.

در ادامه به صورت اجمال به معرفی و تحلیل هر یک از سازکارهای دولت فدرال می­ پردازیم:

یک. طرح تعالی (Excellence Initiative)

یکی از اهداف و اولویت­‌های استراتژیک دولت فدرال آلمان، تقویت پژوهش­‌های سطح بالا و کمک به شکل­گیری دانشگاه‌­های پژوهشی در تراز بین‌­المللی و توان رقابت با دانشگاه­‌های مطرح جهانی است. طرح تعالی برای دستیابی به این هدف و با همکاری ایالت‌­ها طراحی شده است. این طرح، دارای سه محور اصلی است:

الف) حمایت از دانشکده ­های تحصیلات تکمیلی برتر جهت تربیت نخبگان و دانشمندان جوان؛

ب) ایجاد خوشه های تعالی در راستای شکل­ گیری شبکه ­ای از دانشگاه ­ها و شرکت­های صنعتی؛

ج) حمایت از برنامه ­های بلندمدت و استراتژی­های برتر دانشگاه­ها برای گسترش تحقیقات دانشگاهی پروژه­محور و سطح بالا.

در واقع، این سه محور مکمل همدیگر عمل می­ کنند؛ دانشکده ­های تحصیلات تکمیلی برگزیده، محیط مناسبی برای تربیت دانشجویان دکتری و پرورش دانشمندان جوان فراهم می­ کنند. این دانشکده ­ها، اساتید و پژوهشگرانی از رشته­ های مختلف گرد هم می ­آورند که برای حل مسائل پیچیده و چالش ­های عمده حال و آینده جامعه فعالیت می­کنند. خوشه­ های تعالی، شبکه ­ای شامل چند دانشگاه و شرکت خصوصی ایجاد می­کند که موجب هم­ افزایی ظرفیت­های پژوهشی و امکانات آزمایشگاهی آن­ها شده و رقابت­پذیری بین­ المللی آن­ها را افزایش می­ دهد؛ در نهایت، حمایت از استراتژی نهادی، به دانشگاه این امکان را می ­دهد که چشم­ انداز و مأموریت بلندمدتی برای خود تعریف کرده و به طور مداوم جهت ارتقای پژوهش سطح بالای خود بکوشد.

شیوه انتخاب دانشکده ­ها، خوشه ­ها و استراتژی­های نهادی در طرح تعالی رقابتی بوده و توسط شورای پژوهش آلمان (DFG) و شورای علم و علوم انسانی آلمان سازماندهی و مدیریت می­‌شود. همه دانشگاه­ ها و موسسات آموزش عالی مجاز هستند که در این رقابت شرکت کرده و طرح پیشنهادی خود را برای بررسی به این دو نهاد ارسال نماید. کمیسیون­‌های تخصصی در چند مرحله، طرح­های دانشگاه­ های را بررسی کرده و در نهایت تعدادی را برای حمایت طی یک دوره (تقریباً پنج ­ساله) انتخاب می­‌کنند.

تاکنون، طرح تعالی برای دو دوره (۲۰۰۶-۲۰۱۱ و ۲۰۱۲-۲۰۱۷) برگزار شده است که در دور دوم، ۴۵ دانشکده تحصیلات تکمیلی، ۴۳ خوشه تعالی و ۱۱ استراتژی نهادی مورد حمایت قرار گرفتند. بدین منظور، ۷/۲ میلیارد یورو اختصاص داده شد که ۷۵ درصد آن توسط دولت فدرال و ۲۵ درصد مابقی توسط هر دولت ایالتی که دانشکده تحصیلات تکمیلی، خوشه و دانشگاه در آن قرار دارد، فراهم می‌­شود.

دو. میثاق آموزش عالی (higher education pact)

پیش­­‌بینی­ های صورت­ گرفته در سال ۲۰۰۷ حاکی از این بود که در اثر لغو خدمت اجباری سربازی و کاهش سنوات تحصیلی در مدرسه، موسسات آموزش عالی در آینده با افزایش تقاضا روبرو خواهند بود که ممکن است فراتر از ظرفیت پذیرش آن‌­ها باشد؛ درنتیجه، برای مقابله با چالش­‌های احتمالی، دولت فدرال و دولت­های ایالتی، میثاق آموزش عالی ۲۰۲۰ را به تصویب رساندند. مرحله اول این میثاق از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۰ به اجرا درآمد و با کمک منابع اختصاص داده­‌شده به این طرح (۵۶۶ میلیون یورو دولت فدرال و یک میلیارد یورو دولت­های ایالتی) موسسات آموزش عالی توانستند نسبت به حالت عادی، ۱۸۵ هزار ورودی جدید بیشتری را پذیرش کنند. میثاق آموزش عالی برای مرحله دوم از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ مورد تمدید قرار گرفت که دولت فدرال متعهد شد ۷ میلیارد یورو برای افزایش فرصت­‌های تحصیلی اختصاص دهد تا صندلی برای ۶۲۴ هزار دانشجوی دیگر فراهم شود. به عبارت دیگر، این سازکار برای گسترش کمی آموزش عالی آلمان طراحی و به اجرا درآمد.

سه. میثاق کیفیت آموزشی (Quality Pact for Teaching)

میثاق کیفیت آموزشی، به نوعی مکمل میثاق آموزش عالی است تا ضمن توسعه کمی به ایجاد شرایط تحصیلی بهتر و بهبود کیفیت آموزش عالی کمک کند. هدف کلی این برنامه، دستیابی به نسبت بهتر «دانشجو به هیئت علمی» و افزایش شایستگی کارکنان علمی با ارائه آموزش­‌های ضمن خدمت تعیین شده بود. بیش از ۹۰ درصد موسسات آموزش عالی جهت بهره­مندی از حمایت­‌های این برنامه شرکت کردند که کمیته­ای متشکل از ۱۲ شخصیت برجسته علمی، مدیران آموزش عالی و نمایندگانی از شورای دانشجویی و دولت فدرال و دولت­‌های ایالتی، مسئول ارزیابی و انتخاب موسسات متقاضی گردید. درنهایت، ۷۸ دانشگاه، ۷۸ دانشگاه علوم کاربردی (Fachhochschulen) و ۳۰ کالج هنر و موسیقی بدین منظور انتخاب شدند تا برنامه خود را برای بهبود آموزش و شرایط تحصیلی تا سال ۲۰۱۶ به اجرا درآورند. ارزیابی­‌های بعدی مشخص خواهد کرد که حمایت­ها تا سال ۲۰۲۰ ادامه پیدا کند یا خیر. کمک در نظر گرفته شده توسط دولت فدرال برای پیاده­سازی این برنامه، دو میلیارد یورو بوده است.

چهار. ساختمان و تجهیزات پژوهشی

دولت فدرال در راستای ایجاد زیرساخت­هایی برای پژوهش در موضوعات بااهمیت فرامنطقه­ای، برای ارتقای ساختمان­های تحقیقاتی و تجهیزات آن­ها در موسسات آموزش عالی کمک­هایی ارائه می­کند. به این منظور، سالانه ۲۹۸ میلیون یورو تا ۲۰۱۹ اختصاص داده که در حال حاضر، به ۲۱۳ میلیون یورو برای ساختمان­های تحقیقاتی و ۸۵ میلیون یورو برای تجهیزات بزرگ تقسیم شده است. ساختمان­های تحقیقاتی در صورتی مجاز به کمک مالی هستند که به طور برجسته در تحقیقات بااهمیت فرامنطقه­ای فعالیت کنند و هزینه سرمایه­گذاری آن­ها بیشتر از ۵ میلیون یورو باشد. تقاضای کمک برای تهیه تجهیزات نیز به شرطی تأمین مالی خواهد شد که به طور برجسته در تحقیقات بااهمیت فرامنطقه­ای به کار گرفته شده و هزینه خرید آن­ها به همراه متعلقاتشان، بیشتر از ۱۰۰ هزار یورو در دانشگاه­های علوم کاربردی و بیشتر از ۲۰۰ هزار یورو در سایر موسسات آموزش عالی باشد. درخواست ایالت­ها برای ارتقای ساختمان­های تحقیقاتی به شورای علم و برای تأمین مالی تجهیزات به بنیاد پژوهش آلمان[۲] (DFG) فرستاده می‌­شود.

ملاحظه می‌­شود که هدف کلی دولت فدرال از سازکارهای اشاره شده، حمایت از طرح­ها و پروژه­‌های ملی در حوزه آموزش عالی و کمک به ایالت‌­ها جهت مواجهه با شرایط خاص، مانند تقاضای غیرمعمول ورود به آموزش عالی و جلوگیری از افت کیفیت تحصیلی انجام شده است. از نحوه طراحی و اجرای این سازوکارها، اصولی قابل استنباط است که در زیر به چند مورد اشاره می‌­شود:

– در همه سازوکارها، اصل اختیار ایالت­ها بر موسسات آموزش عالی خود محترم شمرده شده و هیچ اقدامی توسط دولت فدرال بدون توافق و همکاری آن­ها صورت نگرفته است.

– همه موسسات آموزش عالی دولتی مجاز بوده­اند که برای دریافت حمایت­های دولت فدرال شرکت و طرح پیشنهادی خود را ارائه دهند که این امر، باعث افزایش رقابت میان دانشگاه‌­ها شده است.

– در سازکار میثاق آموزش عالی، به جای این که کمک­های دولت فدرال به عرضه­‌کننده خدمات آموزشی، یعنی دانشگاه‌­ها و تأمین هزینه‌­های آن­ها تعلق بگیرد، به سمت متقاضیان آموزش، یعنی دانشجویان هدایت شده است که گامی در راستای ارتقای رقابت میان دانشگاه­‌ها جهت بهبود کیفیت برای جذب دانشجویان بیشتر است.

– سازوکار انتخاب موسسات آموزش عالی جهت حمایت بر اساس معیارهای علمی و توسط کمیته­‌های تخصصی انجام شده و به‌­خصوص در سازوکار میثاق کیفیت آموزشی، در کمیته مورد نظر نمایندگانی از بخش­‌های دولتی، دانشگاهی و دانشجویی حضور داشته­‌اند.

علاوه بر منابعی که دولت فدرال برای تأمین مالی موسسات آموزش عالی آلمان اختصاص داده است، حمایت­هایی هم از دانشجویان، به­خصوص دانشجویان نخبه به عمل می­آورد که پرداختن به آن، از حوصله این متن خارج بوده و نیازمند گفتار دیگر است.

******************************************************

پی‌نوشت:

[۱] German Research Foundation (Deutsche Forschungsgemeinschaft – DFG)

[۲] third party funds (Drittmittel)

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: