بانک‌ها و خلق پول/ قسمت اول

بانک‌ها چگونه به «خلق پول» می‌پردازند؟

بخش اعظم پول موجود در اقتصاد توسط دولت یا بانک مرکزی به وجود نیامده است، بلکه توسط بانک‌های تجاری خلق شده است؛ همین بانک‌هایی که هرروزه مردم با آن‌ها سروکار دارند. درواقع، محل تولد و مرگ بخش اعظم پول موجود در اقتصاد، خود بانک‌های تجاری هستند.

به گزارش عیارآنلاین، بیشتر افراد تصور می‌کنند که کل پول موجود در اقتصاد کشور توسط دولت به وجود آمده است و احتمالاً این‌چنین می‌اندیشند که بانک‌های تجاری نقش واسطه‌گری پول را دارند؛ یعنی پول را از افرادی که مازاد پول دارند اخذ کرده و به کسانی که نیاز به پول دارند، می‌رسانند؛ بنابراین عملیات وام‌دهی بانک‌ها تأثیری بر حجم پول موجود در اقتصاد ندارد؛ اما با تفکر بیشتر بر فرآیندی که در عملیات وام‌دهی بانک‌ها رخ می‌دهد، می‌توان متوجه اشتباه بودن این تصور شد. واقعیت ماجرا آن است که بخش اعظم پول موجود در اقتصاد توسط دولت یا بانک مرکزی به وجود نیامده است، بلکه توسط بانک‌های تجاری خلق شده است. همین بانک‌هایی که هرروزه اشخاص و شرکت‌ها با آن‌ها سروکار دارند. درواقع، محل تولد و مرگ بخش اعظم پول موجود در اقتصاد، خود بانک‌های تجاری هستند. اما چگونه این اتفاق می‌افتد و چرا نهادهای دیگر، مثل صندوق‌ها امکان «خلق پول» ندارند؟ ساده‌ترین و واضح‌ترین پاسخ ممکن به شرح زیر است:

به‌عنوان‌مثال اول فرض می‌شود که شخص الف پولی را به شخص ب قرض می‌دهد. هنگامی‌که شخص الف یک‌میلیون تومان پول در اختیار دارد و آن را به شخص ب قرض می‌دهد، درواقع قدرت خرید این یک‌میلیون تومان از شخص الف به شخص ب منتقل شده است و تا زمانی که شخص ب پولی که قرض گرفته است را به شخص الف بازنگرداند، شخص الف نمی‌تواند با آن پول خریدی کند، چرا که پول خود را به شخص ب قرض داده است و پولی در اختیار ندارد.

این مطلب بسیار بدیهی به نظر می‌رسد؛ اما آیا عملیات وام‌دهی بانک‌ها نیز چیزی مانند همین مثال است؟ یعنی بانک‌ها پولی را از شخص الف (سپرده‌گذار) می‌گیرند و به شخص ب (وام‌گیرنده) می‌دهند؟ با کمی تأمل و دقت نظر، ‌می‌توان دریافت که تفاوت ظریف اما مهمی بین این دو حالت وجود دارد. در مثال قبل، قدرت خرید از شخص الف به شخص ب منتقل شده و با استقراض شخص ب از شخص الف، قدرت خرید جدیدی به وجود نیامد.

حال در مثال دیگری، فرض بر این است که شخص ب این بار به‌جای استقراض از شخص الف، قصد استقراض از بانک را دارد. او به بانک مراجعه کرده و پس از طی مراحل لازم، بانک یک‌میلیون تومان به او وام می‌دهد. با اعطای وام بانکی به شخص ب، سپرده‌ای با رقم یک‌میلیون تومان برای او در بانک وام‌دهنده به وجود می‌آید (به رقم موجودی سپرده قبلی او نزد بانک مبلغ یک‌میلیون تومان اضافه می‌شود)؛ اما از حساب هیچ شخصی نزد بانک چیزی کسر نمی‌گردد. به‌عبارت‌دیگر، به ازای وامی که به شخص ب داده شده است، سپرده کسی غیرقابل‌برداشت نمی‌گردد. درواقع سپرده‌های قبلی نزد بانک هم‌چنان فعال و نقدشونده هستند و قدرت خرید بالقوه خود را دارند و درعین‌حال، سپرده (یا قدرت خرید) جدیدی هم برای شخص ب به وجود آمده است. هم صاحبان سپرده‌های قبلی بانک و هم شخص ب که به‌تازگی وام اخذ کرده است، هر لحظه که اراده کنند، می‌توانند پول خود را که در حساب‌هایشان نزد بانک موجود است، خرج کنند.

با مقایسه این دو مثال ساده، قدرت و کارکرد ویژه بانک‌ها در قیاس با سایر نهادهای مالی و غیرمالی مشخص می‌شود. «خلق پول» قدرت ویژه‌ای است که به بانک‌ها اعطا شده است. درواقع، بانک‌ها هنگام وام‌دهی، اقدام به خلق پول از هیچ می‌کنند.

بخش اعظم پول امروزی، مخلوق بانک‌هاست

بنابراین بانک‌ها به‌سادگی سپرده جدیدی برای وام‌گیرندگان به وجود می‌آورند. توجه به این نکته ضروری است که پول معادل اعتبار است و ماهیتی نهادی دارد، نه کالایی. بنابراین به‌سادگی می‌توان آن را به وجود آورد. وقتی اسم پول آورده می‌شود، معمولاً اسکناس در ذهن مجسم می‌گردد و چنین پنداشته می‌شود که معادل اعداد موجود در حساب‌های بانکی، نزد بانک‌ها اسکناس وجود دارد؛ درحالی‌که این تصور اشتباه است. طبق آمار بانک مرکزی در سال ۱۳۹۵، تنها ۳ درصد از کل پول موجود در اقتصاد به‌صورت پول فیزیکی (اسکناس و مسکوک) موجود است و حدود ۹۷ درصد کل پول موجود در اقتصاد به‌صورت اعدادی در دفاتر و کامپیوترهای بانک‌ها قرار دارد و مابه‌ازای فیزیکی ندارد. به‌عبارت‌دیگر، بخش عمده پول موجود در اقتصاد توسط بانک‌ها خلق و تخصیص داده شده است. البته قوانین و الزاماتی همچون ذخایر قانونی و نسبت کفایت سرمایه، به‌منظور محدود کردن قدرت بانک‌ها در خلق پول وضع شده است؛ اما ابزارهای موجود برای محدودسازی وام‌دهی بانک‌ها، امکان آنکه به‌طور کامل خلق پول بانک‌ها را کنترل کرده و محدود سازد را ندارد.

از بین رفتن پول

همچنان که پول با وام‌دهی بانک‌های تجاری متولد می‌شود، هنگام بازپرداخت وام از بین می‌رود. البته مبلغ پرداختی برای بازپرداخت وام دو بخش دارد: اصل وام و بهره آن. بخشی از مبلغ بازپرداخت که مربوط به اصل وام است، معدوم شده و بخشی که مربوط به بهره وام است، تبدیل به درآمد بانک شده و صرف پرداخت هزینه‌های بانک، بهره سپرده‌گذاران و سود سهامداران می‌گردد.

ادامه دارد…

۱ دیدگاه

  1. علی شفیعی :

    اگر بتونند جلوی بانکها رو بگیرن که وارد بازار سکه و ارز بنگاه داری نشوند اونوقت خودشون بنشینند یک چرتکه بندازند متوجه می شوند که این خلق پول چیزی جز ضرر برای انها هم نخواهد داشت با تورمی که ایجاد میشه ولی اینکه هم امکان بنگاه داری داشته باشند و هم قدرت خلق پول خوب مسلم هست که براحتی خلق پول میکنند و سود های نامشروع را هم صرف بنگاه داری و نهایت تورم افسار گسیخته می ماند برای مردم

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: