۶ آذر ۱۳۹۵ ساعت ۱۱:۳۰

کشت دیم تشنه کار جهادی

علی رغم اهمیت کشت دیم در تامین امینت غذایی کشور، متاسفانه به دلایلی مانند حمایت صرف جهاد کشاورزی از کشت آبی و عدم توجه به کشت دیم، واگذار کردن اجرای طرح ها به روستائیان و …، باعث بازدهی پایین کشت دیم شده است. این در صورتی است که نتایج حاصل از اجرای طرح های گذشته نشان می‌­دهد که در صورت مدیریت جهادی، می­توان بهره­ وری محصولات دیم را به مقدار قابل توجهی افزایش داد.

keshavarzبه گزارش عیارآنلاین، کشت دیم به شیوه­ای از کشاورزی اطلاق می‌­شود که صرفاً متکی بر بارندگی است. این ویژگیِ کشت دیم برای کشورهایی که با محدودیت آب­های تجدیدپذیر مواجه­ اند یک مزیت فوق­‌العاده‌­ای محسوب می‌­شود، چراکه در این شیوه از کشت، هیچ نیازی به آب­های تجدیدپذیر نبوده و بهره ­وری مزارع از طریق بارندگی حاصل می‎­شود.

در کنار این مزیت، کشت دیم با محدودیت­ها و ریسک­ هایی نیز همراه است. چراکه به شدت تحت تاثیر نوسانات اقلیمی قرار داشته و ناملایمات محیطی می­تواند به طور مستقیم، بهره­ وری محصول را تحت تاثیر قرار دهد. لذا مدیریت کشت و کار در این سیستم در راستای به کنترل در آوردن تاثیر نوسانات اقلیمی در رشد و بهره­ وری گیاه، نقش بسزایی در شکست یا موفقیت این سیستم دارد.

بنابراین هرچند در تعیین شکست یا موفقیت کشت دیم، اقلیم تاثیر مهمی دارد اما تاثیر مدیریت زراعی اگر بیشتر از تاثیر اقلیم نباشد کمتر هم نیست. حتی کشت دیم در شرایط اقلیمی مطلوب، اما با مدیریت ناصحیح می­تواند منجر به شکست در تولید گردد. همچنان که گزارشات بسیاری از سازمان­های تحقیقاتی دیم وجود دارد که کشاورزان نمونه دیم با مدیریت صحیح در شرایط ناملایمات بارشی نیز توانسته ­اند محصول قابل توجهی برداشت نمایند. بنابراین مدیریت در کشت دیم مقوله سرنوشت ­ساز و تعیین کننده ­ای محسوب می­شود.

با توجه به شرایط اقلیمی حاکم بر کشور، بخش اعظمی از سطح کشاورزی کشور را کشت دیم تشکیل می­دهد.

amar

همچنین بخش قابل توجهی از محصولات غذایی اصلی کشور از جمله گندم، جو، نخود و عدس نیز از طریق کشت دیم حاصل می­شود. بنابراین سهم کشت دیم در کشاورزی ایران سهم قابل توجهی بوده و نیازمند برنامه­ ریزی ویژه ­ای است. شرایط و محدودیت­های موجود در سیستم کشت دیم نیز ضرورت توجه به آن را دوچندان می­ سازد. بنابراین لازم است نیازمندی­های زیرساختی، علمی و فناورانه این بخشِ مهم کشاورزی به درستی رصد و برطرف شود. در غیر این صورت بخش قابل توجهی از کشاورزی کشور و کشاورزان این حوزه با مشکلات عدیده­ ای مواجه شده و کشت دیم عملاً فلج خواهد شد. بنابراین برای افزایش بهره­ وری و ایجاد ثبات در تولیدات کشت دیم باید طرح­های عملیاتی، علمی و ترویجی مناسبی در راستای انتقال یافته­ های علمی و فناورانه و همچنین ایجاد زیرساخت­های لازم اجرا گردد.

amar2

متاسفانه بررسی­ ها نشان می­دهد سیاست­های حمایتی وزارت جهاد کشاورزی بیشتر بر کشاورزی آبی تمرکز داشته و از توجه بر بخش کشت دیم غفلت صورت گرفته است. به طوری که طرح­های اجرایی چندان قابل دفاعی برای ارتقاء بهره­ وری کشت دیم و تامین نیازمندی­های کشاورزان دیم­ کار صورت نگرفته است.

مطابق مستندات موجود، مهمترین طرح­های اجرا شده در حوزه کشت دیم طرح­های سنابل ۱ و سنابل ۲ بوده است که در اوایل دهه ۶۰ در سطح کشور (به ویژه مناطق دیم­خیز) توسط جهاد سازندگی و با همکاری وزارت کشاورزی اجرا شد. برنامه­ ریزی جامع برای حل مسائل اصلی کشت دیم از جمله بارزترین ویژگی این طرح­ها بوده است، به طوری که اجرای این طرح­ها در ارتقاء بهره­ وری کشت دیم در مدت زمان اندک تاثیرات چشمگیری به دنبال داشته است.

ابعاد طرح­ها:

طرح سنابل ۱ شامل ارائه کود فسفات در پائیز، ارائه کود اوره در بهار، ضدعفونی بذور و بوجاری آن و همچنین شامل مبارزه شیمیایی با علف­های هرز در فصل بهار می شد.

طرح سنابل ۲ تحت عنوان طرح “حفظ رطوبت خاک” نیز مطرح بوده و در سه مرحله عملیاتی می­ شد. مرحله اول شامل ترویج شخم پاییزه به شیوه صحیح و با استفاده از گاوآهن مخصوص و در خلاف جهت شیب بود. مرحله دوم شامل شخم زمین به وسیله گاوآهن پنجه غازی با هدف مبارزه با علف­های هرز، و مرحله سوم شامل کاشت بذر با بذرکار عمیق­کار می ­شد.

جهاد سازندگی اجرای این طرح­ها را به روستائیان واگذار کرده بود و خود بر اجرای صحیح و کامل این طرح­ها نظارت مداوم داشته­ است. این طرح­ها در تامین ماشین­ آلات مخصوص کشت دیم نیز بسیار موفق عمل کرده است به طوری که صرفاً در استان آذربایجان شرقی در سطح ۲۰۰ هزار هکتار در عرض مدت زمان کوتاهی تعداد ۱۴۰۰ تراکتور توزیع شده بود.

همچنین اصول علمی و زیست­ محیطی در اجرای این طرح­ها به خوبی رعایت می شد به طوری که زمین­های با شیب کم به کشت محصولات زراعی اختصاص می­ یافت و زمین­های با شیب تند به مراتع دیم تبدیل می­شد.

با اجرای این طرح­ها، شیوه­ های اشتباه شخم­زنی اصلاح می ­شد و برای این کار از ماشین ­آلات مخصوص همچون گاوآهن­های قلمی و پنجه­غازی استفاده می ­شد.

سازوکارهای ترویجی:

مطابق آمار، پیش از اجرای طرح­های جهادی سنابل ۱ و ۲، وضعیت عملکردی اراضی کشت دیم رضایت بخش نبوده است. مثلاً در محصول گندم دیم متوسط عملکرد ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار بود. به همین دلیل کشاورزان از روش­های جدیدی که موجب ارتقاء عملکرد محصولاتشان شود به خوبی استقبال می­کردند، البته شیوه­ های ترویج نیز در جلب نظر کشاورزان بسیار موثر بوده است. از جمله حضور فعال و دائمی مروجین جهاد در کنار کشاورزان و همچنین رساندن به موقع امکانات لازم نقش بسزایی داشته است. با اجرای این طرح­ها، بهره ­وری در مناطق مختلف افزایش متفاوتی داشته است، به طوری که کمترین میزان افزایش عملکرد در حدود ۵۰۰ الی ۶۰۰ کیلوگرم در هکتار بود و در برخی دیگر از مناطق عملکرد با افزایش ۸۰۰ کیلوگرم در هکتار به حدود ۲۰۰۰ کیلوگرم در هکتار رسیده بود.

افزایش عملکرد در اراضی مربوط به طرح ­های سنابل موجب جلب نظر سایر کشاورزان نیز می­شد. در واقع اراضی که این طرح­ ها در آن پیاده می­شد، در سال­های بعد عامل تبلیغ برای سایر کشاورزان می­گردید. یکی از سازوکارهای دیگر جهاد در جلب نظر کشاورزان، اعطاء کمک هزینه­ در رابطه با اجرای طرح سنابل ۲ بود. همچنین از ابزارهای دیگر ترویجی همچون نمایش فیلم­های آموزشی نیز مورد استفاده قرار می­گرفت.

مروجین جهاد متشکل از افرادی اکثراً بومی بوده ­اند که تنها به مدت یک هفته آموزش می­دیدند. مسائل خاص کشت دیم با فیلم و یا وسایل کمک آموزشیِ صوتی و تصویری دیگر به مروجین آموزش داده می­شد و به خوبی می­توانستند از عهده وظیفه ترویجی و نظارتی برآیند.

مجموعه هزینه­ های اجرای طرح­های سنابل ۱ و ۲، اعم از سوخت، ماشین­ آلات، پرسنلی، وقت، هزینه­ های جاری و ستادی و تهیه نهاده­ ها در هر هکتار حداکثر ۵۰۰ تومان می ­شد که با همین هزینه به طور متوسط در هر هکتار حدود ۵۰۰ کیلوگرم افزایش محصول بدست می­ آمد. در واقع برای تولید هر کیلوگرم گندم یک تومان هزینه می­شد که در مقایسه با واردات گندم از خارج کشور از طریق ارائه ارز، خیلی با صرفه­ تر بود.

البته این طرح­ها دارای مزایای دیگری از جمله ایجاد شغل در روستا و ادامه فعالیت­های کشاورزی توسط کشاورزان و غیره نیز می ­شد. شایان ذکر است که مطابق با پیش­بینی­ هایی که توسط مسئولین اجرایی طرح صورت گرفته بود به این نتیجه رسیده بودند که با همان هزینه ۵۰۰ تومانی برای هر هکتار می­توان میزان تولید گندم در هر هکتار را تا هزار کیلوگرم هم افزایش داد ( به ازای هر یک تومان سرمایه دو کیلوگرم افزایش محصول).

نتیجه­ گیری:

مطابق مستندات موجود، نتایج حاصل از اجرای طرح سنابل ۱ و ۲ نشان می­دهد که در صورت برنامه­ ریزی و توجه جدی به کشت دیم، می­توان بهره­ وری محصولات را به مقدار قابل توجهی در این حوزه افزایش داد. احتمالاً اگر اجرای طرح­ های سنابل ۱ و۲ ادامه می­یافت، امروزه مشکلی تحت عنوان عدم امنیت غذایی در کشور وجود نداشت و در حوزه غذایی به خودکفائی رسیده بودیم. چراکه مطابق مستندات، تنها با اجرای دو سه ساله طرح مذکور، محصول غذایی اصلی کشور – یعنی گندم- به طور متوسط در هر هکتار ۵۰۰ کیلوگرم افزایش داشته است. این موفقیت در حالی اتفاق افتاده بود که ارقام ۳۰ سال قبل دارای پتانسیل کمتری نسبت به ارقام امروزی بودند و علوم، فناوری­ ها و مهندسین کشاورزی کارآزموده در حوزه کشت دیم در سطح امروزی نبوده است. جای بسی تعجب و تاسف است که با این همه پیشرفت در حوزه ­های علمی و فناوری و حتی ارتقاء سطح سیستم ­های ترویجی، هنوز هم تقریباً همان بهره ­وری سی سال قبل را در کشت دیم داریم!!

به طور کلی بعد از برنامه اول و دوم توسعه، حوزه کشت دیم مورد غفلت جدی قرار گرفته است. به طوری که بعد از طرح ­های موفق جهادی سنابل ۱ و ۲، طرح چندان قابل دفاعی در این حوزه ­ی حساس کشاورزی اجرا نشده است. مستندات موجود نشان دهنده آن است که در زمان اجرای طرح­ های جهادی سنابل ۱ و ۲ نیز برخی مخالفت­ ها و کارشکنی­ ها صورت می­گرفت.

متاسفانه سیاست­های بعدی وزارت جهاد کشاورزی نیز به سمت غفلت از حوزه کشت دیم پیش رفته است. باید دید با توجه به اهمیت کشت دیم در تامین امنیت غذایی کشور و جایگاه بسیار مهم آن در تولید غذا، تامین معاش و همچنین ایجاد شغل برای بسیاری از روستائیان، چرا و چه عواملی موجب کم ­توجهی به این حوزه شده است. حتی اگر گذشته را نادیده بگیریم و دنبال مقصر نباشیم، باید دید که آیا این غفلت هنوز هم مورد تایید و تاکید مسئولین فعلی قرار دارد و یا اینکه با توجه به مشکلات و محدودیت­های اقلیمی موجود از جمله کمبود منابع آبی تجدیدپذیر و عدم توان اضافی کشور در توسعه سطح کشت آبی، مسئولین بصیر وزارت جهاد کشاورزی به سمت توجه جدی به تامین نیازهای علمی، زیرساختی و فناورانه این بخش روی خواهند آورد. البته بعید است که حامیان سیاست­های عدم حمایت از کشاورز همچنان تعیین کننده خط و مشی سیاستی وزارت جهاد کشاورزی باشند. ان شا… .

تلگر

چهره‌

    دیدگاه تازه‌ای بنویسید: