۷ شهریور ۱۳۹۵ ساعت ۱۴:۲۲

تمام نظرات درباره “عدالت جنسیتی” و “تناسب جنسیتی”

در نظام بین‌المللی این واژه، عمدتاً ناظر بر تحقق برابری کمی ‌در کلیه حقوق و تکالیف زنان و مردان است؛ درحالی‌که طبق نگاه دینی اساساً اقتضای «عدالت» همان‌طور که از مفهوم آن برمی‌آید، قرار دادن هر چیز در جای خود و دادن حق به ذی‌حق است و لذا اقتضای تحقق این مفهوم، اساساً «تفاوت قایل شدن» است و همانندسازی و یکسان‌سازی حقوق و تکالیف با مفهوم عدالت، در تعارض است.

به گزارش عیارآنلاین، روز دوم شهریور ماه بود که پیشنهاد مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی پیرامون اصلاح این ماده و جایگزین کردن عبارت «تناسب جنسیتی» به جای «عدالت جنسیتی» در کمیسیون فرهنگی مطرح شد. در پیشنهاد این مرکز برای جایگزین کردن تناسب جنسیتی به جای عدالت جنسیتی آمده است: با لحاظ لزوم توجه به خانواده به‌عنوان عنصر اصلی و اساسی‌ در ایجاد نظامات اجتماعی، پیشنهاد می‌شود فارغ از رویکردها و سوگیری‌ نسبت به جنس زن یا مرد، عبارت «خانواده محوری و رعایت تناسبات جنسیتی» جایگزین «عدالت جنسیتی» شود. این موضوع حرف‌ و حدیث‌هایی در پی داشت که در ادامه به آن می‌پردازیم.

در ماده ۳۱ لایحه برنامه ششم توسعه آمده است: «به منظور تحقق اهداف مندرج در اصول دهم، بیستم و بیست و یکم قانون اساسی، اهداف سند چشم‌انداز و سیاست‌های کلی برنامه ششم مبنی بر “تقویت نهاد خانواده و جایگاه زن در آن و استیفای حقوق شرعی و قانونی زنان در همه عرصه‌ها و توجه ویژه به نقش سازنده آنان” و نیز به منظور بهره‌مندی جامعه از سرمایه انسانی زنان در فرآیند توسعه پایدار و متوازن، کلیه دستگاه‌های اجرایی موظف‌اند با سازماندهی و تقویت جایگاه سازمانی امور زنان و خانواده در دستگاه، نسبت به اعمال رویکرد عدالت جنسیتی در سیاست‌ها، برنامه‌ها و طرح‌های خود و ارزیابی آثار تصمیمات خود در آن چارچوب، براساس شاخص‌های ابلاغی ستاد ملی زن و خانواده اقدام نمایند».

روز دوم شهریور ماه بود که پیشنهاد مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی پیرامون اصلاح این ماده و جایگزین کردن عبارت «تناسب جنسیتی» به جای «عدالت جنسیتی» در کمیسیون فرهنگی مطرح شد. در پیشنهاد این مرکز برای جایگزین کردن تناسب جنسیتی به جای عدالت جنسیتی آمده است: با لحاظ لزوم توجه به خانواده به‌عنوان عنصر اصلی و اساسی‌ در ایجاد نظامات اجتماعی، پیشنهاد می‌شود فارغ از رویکردها و سوگیری‌ نسبت به جنس زن یا مرد، عبارت «خانواده محوری و رعایت تناسبات جنسیتی» جایگزین «عدالت جنسیتی» شود.

چرا مرکز تحقیقات اسلامی مجلس این پیشنهاد را داد؟
مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی در بیان دلیل این پیشنهاد خود خطاب به کمیسیون فرهنگی نوشت: الگوی مدنظر جامعه اسلامی، الگویی تناسب‌محور است نه تشابه‌محور و تنها در پرتو دستیابی به این الگوست که توانمندی‌هایی هر یک از دو جنس به ظهور می‌رسد و محدودیت‌های آن‌ها در نظر گرفته می‌شود.

عبارت عدالت جنسیتی از سوی چهره‌های فمینیستی استفاده می‌شده است
احد آزادیخواه؛ سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس نیز در خصوص استفاده از عبارت عدالت جنسیتی در لایحه برنامه ششم توسعه گفت: «مستنداتی وجود داشت که این عبارت از سوی چهره‌های فمینیستی استفاده می‌شده لذا کمیسیون اصرار داشت بدون این‌که تضییعی در حقوق زنان صورت گیرد، تناسب جنسیتی جایگزین آن شود».

این موضوع حرف‌ و حدیث‌هایی در پی داشت که در ادامه، نمایندگان زن کمیسیون فرهنگی پیشنهاد دیگری ارایه کردند که پیشنهاد حذف دو واژه «تناسب جنسیتی» و «عدالت جنسیتی» از ماده ۳۱ لایحه برنامه ششم توسعه بود.

پیشنهاد زنان عضو کمیسیون فرهنگی
طیبه سیاوشی؛ عضو کمیسیون فرهنگی مجلس در این رابطه با بیان این‌که تعدادی از نمایندگان کمیسیون فرهنگی معتقدند که تناسب عموماً به معنی کمیت است، گفت: این عده معتقد بودند عدالت، مفهومی ارزشی است و در جامعه متداول‌تر است؛ همان‌گونه که مفاهیمی چون عدالت اجتماعی و عدالت اقتصادی نیز مطرح است اما در نهایت بر سر این موضوع نمایندگان کمیسیون فرهنگی به اجماع نرسیدند. بنابراین، قرار شد تمام نمایندگان پیشنهادات مربوط به مواد مورد بحث در کمیسیون فرهنگی از لایحه برنامه ششم توسعه را روز چهارشنبه (۳ شهریور ماه) به رییس کمیسیون فرهنگی ارائه دهند. از این رو، موارد را با خانم‌های حقوقدانی که از طرف دولت و سازمان برنامه و بودجه در کمیسیون حضور یافتند، مطرح و نیز ماده مذکور را مورد بحث و بررسی قرار دادیم و در نهایت خانم‌های کمیسیون فرهنگی پیشنهاد دادند هر دو واژه تناسب و عدالت جنسیتی از ماده ۳۱ لایحه برنامه ششم توسعه حذف شود. خانم‌های این کمیسیون پیشنهاد دادند با توجه به اصل ۲۱ قانون اساسی و سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری و ماده ۲۳۰ قانون برنامه پنجم توسعه، مسایل زنان بدون تاکید بر تناسب یا عدالت جنسیتی مورد توجه قرار گیرد.

گویا واژه تناسب از دل یک گفت‌وگو بیرون آمده است
یکی دیگر از افرادی که در این باره به اظهارنظر پرداخته، پروانه سلحشوری؛ رییس فراکسیون امور زنان و خانواده است. او با بیان این مطلب که خلاف نظر آقای آزادیخواه در بحث‌های فمینیستی از واژه برابری به جای عدالت استفاده می‌شود، گفت: تناسب واژه‌ای کاملاً من‌درآوردی است که مطرح‌کردنش به خودی خود، جای سؤال است که چرا باید از این واژه استفاده شود و معنا و مفهوم آن چیست؟ به نظر می‌رسد واژه تناسب بیشتر از آنکه برآیند یک مطالعه باشد، از دل یک گفت‌وگو بیرون آمده است. این واژه برای من به‌عنوان نماینده مجلس باید به‌لحاظ مفهومی باز شود. آیا این تناسب یعنی هر کسی به تناسب جنسیتش وظیفه و کار خود را انجام دهد؟ آیا تناسب یعنی زن در خانه باشد و مرد بیرون خانه کار کند؟ زمانی که یک مفهوم به‌خصوص مفاهیمی که مصداق‌های عینی ندارند مطرح می‌شوند، باید برای آن‌ها شاخص تعریف کنیم و آن را عملیاتی کنیم. اگر عدالت واژه‌ای دوپهلو بود، تناسب به نسبت، دوپهلوتر است. برای این‌که بتوانیم در راستای سیاست‌های کلان نظام به ارتقای جایگاه و شأن زنان و خانواده توجه کنیم، باید به مفهوم‌سازی درست بپردازیم و باید مصداق‌ها، عینی و ملموس باشند و تلاش ما نیز بر این است.

در مفهوم عدالت جنسیتی هنوز اجماع نظر نداریم
محمدعلی وکیلی؛ دیگر عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز در رویکردی هم‌راستا با سلحشوری با تأکید بر این‌که موضوع مطرح‌شده از سوی مرکز تحقیقات اسلامی قم جای ابهام دارد، تصریح کرد: در مفهوم عدالت جنسیتی هنوز اجماع نظر نداریم؛ در صورتی که عدالت جنسیتی جامع‌ترین مفهوم و رساترین واژه‌ای است که می‌تواند عامل تناسب باشد. ما تحت‌تأثیر گرایش فمینیستی، یا شعارهای نامتناسب با فضای فرهنگی ایران سر دادیم یا گرفتار نوعی جمود و تحجر در نقطه مقابل شدیم تا پرهیز داده شویم از این‌که گفتمان ادبیات عدالت جنسیتی تبدیل به گفتمان ملی شود. عدالت جنسیتی هنوز در کشور تبدیل به گفتمان ملی نشده و هنوز در حد ادبیات محفلی است. برای اینکه عدالت جنسیتی به گفتمان ملی تبدیل شود، باید همه احزاب درباره به‌کارگیری این واژه اجماع نظر داشته باشند.

همچنین پروانه مافی یکی دیگر از نمایندگان زن مجلس شورای اسلامی در واکنش به این پیشنهاد بیان کرد: وقتی می‌گوییم عدالت جنسیتی یعنی بین زن و مرد، آن چیزی که خدا گفته است باید قرار بگیرد تا عدالت اجرا شود و به وجود بیاید. نه برتری مرد بر زن باشد و نه برتری زن بر مرد. اجرای عدالت به‌خوبی می‌تواند این مشکل را حل کند، عدالت جنسیتی هم یعنی همین؛ یعنی شرایط و بحث‌هایی که در برنامه سوم مطرح کردیم به گونه‌ای پیش رود که بخش‌های مختلف برنامه دیده شود که این عدالت حاصل شود.

اشکال وارده به عدالت جنسیتی دوپهلوبودن آن است
اما حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدرضا زیبایی‌نژاد؛ رییس مرکز تحقیقات زن و خانواده حوزه علمیه قم نظر دیگری در این زمینه دارد. او با بیان این‌که برای برنامه‌ریزی‌های مشترک باید بحث اصول‌گرایی و اصلاح‌طلبی را کنار بگذاریم، اظهار داشت: قطعاً آن‌چه تصویب می‌کنیم باید برآیند سه دیدگاه مجلس، دولت و شورای نگهبان باشد، اما در این مورد لازم است واژه عدالت جنسیتی را به دلیل دوپهلوبودن آن برداشت و واژه دیگری به جای آن گذاشت. اگر دنبال برابری جنسیتی می‌گردیم، باید از واژه برابری استفاده کنیم که گویا باشد.

رییس مرکز تحقیقات زن و خانواده حوزه علمیه قم اشکال وارده به عدالت جنسیتی را دوپهلوبودن این اصطلاح عنوان کرد و گفت: زمانی که از واژگان دوپهلو مخصوصاً در ادبیات بین‌الملل و در فضای داخلی کشور با نهادهایی که متأثر از ادبیات بین‌المللی و فمینیستی هستند، استفاده می‌کنیم، تعبیر بین‌المللی فمینیستی به ذهن می‌رسد تا تعبیر بومی کشورمان. اما زمانی که به فضای خارج از این گفتمان اسلامی می‌رویم، در ادبیات فمینیستی و بین‌الملل واژه عدالت جنسیتی ذیل واژه برابری و رفع تبعیض معنا می‌شود؛ یعنی این‌که هدف غایی ما برداشتن تمایزات جنسیتی بین زن و مرد است. باید واژه عدالت جنسیتی را برداشت و واژه‌ای را که دوپهلو نباشد، به جای آن بگذاریم. شما به دنبال برابری جنسیتی می‌گردید یا دنبال تناسب جنسیتی؟! اگر دنبال برابری جنسیتی می‌گردید از واژه برابری استفاده کنید که گویا باشد.

ما با یک دست پس می‌زنیم و با یک دست پیش می‌کشیم
همچنین شهلا کاظمی پور عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و محقق اشتغال زنان در میزگردی که در خبرگزاری ایرنا با عنوان «برنامه‌های توسعه‌ای کشور با رویکرد عدالت جنیستی» برگزار شد در رابطه با تعریف برابری جنسیتی اظهار داشت: اساساً رویکرد غرب در برابری جنسیتی است ولی در ایران به دلیل تعابیر مختلفی که برای برابری جنسیتی دارند از عدالت جنسیتی استفاده می‌کنند. تعابیر متفاوتی از موضوع عدالت جنسیتی می‌شود ولی ساده‌ترین تعبیر این است که عدالت را به احقاق حق و مساوات در مقابل قانون تعبیر کرده‌اند و جنسیت که با جنس متفاوت است به معنای نقش‌هایی است که هر اجتماعی برای زنان و مردان قائل است و در جوامع مختلف متفاوت است.

او با انتقاد از بحث برابری جنسیتی در ایران افزود: ما با یک دست پس می‌زنیم و با یک دست پیش می‌کشیم. منظور این است که از طرفی می‌خواهیم توسعه پیدا کنیم و از طرفی می‌خواهیم خانواده تحکیم پیدا کند و نظرمان این است که خانم‌ها باید در خانه بنشینند تا خانواده از استحکام برخوردار باشد و این یک نگاه سنتی است اما نظر من این است که تحکیم خانواده به روش سنتی میسر نیست. در یک جامعه سنتی زن همچنان که در خانواده حضور داشت در اقتصاد روستایی، کشاورزی و دامپروری هم مشارکت داشت و نیروی زن ابتر باقی نمی‌ماند.

باید شاخص‌های عدالت جنسیتی و فرصت‌های برابر و شایسته‌سالاری را به خوبی بشناسیم
اما زهرا نژاد بهرام؛ فعال حوزه زنان در این میزگرد بیان داشت: در برنامه چهارم توسعه موضوع عدالت جنسیتی را تعریف کردند و یک بدل برابری جنیستی بود، اگرچه در جامعه جهانی برابری جنسیتی موضوع اصلی است… البته موضوع عدالت جنسیتی فقط مختص زنان نیست بلکه مربوط به تمام منابع انسانی است و ما نیازمندیم که منابع انسانی را ارتقا دهیم و باید ۱۰۰ درصد این منابع را به جامعه وارد کنیم، چرا که این رویکرد جمهوری اسلامی در خصوص موضوع زنان است که امروزه با یک اختلاف نظری روبه‌رو شده است. دلیلش این است که برخی از تصمیم‌گیران در خصوص موضوع عدالت جنسیتی برای پاسخگویی به نیازها معتقد بودند و اولین عبارت در این زمینه نیز در مجلس چهارم شکل گرفت و حتی در مجلس هفتم نام عدالت جنیستی را حذف کردند.

او افزود: در برنامه ششم توسعه موضوع عدالت جنسیتی بار دیگر وارد شد چون الزام تاریخی و اجتماعی دارد که باید روی این گفتمان به توافق برسیم. اگر قرار است قانون‌گذاران، متخصصان و رسانه‌ها نقش نهادینه‌شدن آن را داشته باشند باید روی این موضوع کار کنند. عدالت جنسیتی، برابری جنسیتی نیست و این رویکردی است که همه دچار چالش شده‌اند و آن‌چه که جمهوری اسلامی و فعالان حوزه جنسیتی روی آن بحث دارند، این است که تفاوت جنس و جنسیت را تعریف کنند که نیاز است این موضوع تبیین شود. باید شاخص‌های عدالت جنسیتی و فرصت‌های برابر و شایسته‌سالاری را به خوبی بشناسیم و خلاهایی که در این زمینه وجود را برطرف کرد و در موضوع عدالت جنسیتی باید نگاه به بیرون و درون با هم باشد تا بتوانیم آن را اجرایی کنیم.

ملاحظات تحلیلی
مسأله‌ای که موجب شده است نسبت به واژه عدالت جنسیتی در برنامه ششم توسعه موضع‌گیری صورت گیرد به موارد ذیل برمی‌گردد:

۱٫    تفاوت ماهوی و مفهومی عدالت جنسیتی در گفتمان معاصر در نظام حقوق بین‌الملل، اسناد بین‌المللی و رویه نهادهای بین‌المللی با نگاه مبتنی بر آموزه‌های دینی؛ در نظام بین‌المللی این واژه، عمدتاً ناظر بر تحقق برابری کمی ‌در کلیه حقوق و تکالیف زنان و مردان است؛ درحالی‌که طبق نگاه دینی اساساً اقتضای «عدالت» همان‌طور که از مفهوم آن برمی‌آید، قرار دادن هر چیز در جای خود و دادن حق به ذی‌حق است و لذا اقتضای تحقق این مفهوم، اساساً «تفاوت قایل شدن» است و همانندسازی و یکسان‌سازی حقوق و تکالیف با مفهوم عدالت، در تعارض است.

۲٫    رویکرد معاونت زنان در پایبندی به شاخص‌های توسعه پایدار، مسأله دوم است. این معاونت در نشستی که در مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری برگزار شد، خود را همزمان قائل به ارائه گزارش به نهادها و سازمان‌های بین‌المللی دانست که مهرخانه طی تحلیلی که در یادداشت “التزام به شاخص‌های بین‌المللی و انتقاد به مفاهیم حوزه زنان: ممکن یا محال؟!” ارائه داد، نشان داد روح حاکم بر برنامه توسعه پایدار علی‌الخصوص بند ۵ این برنامه که صراحتاً به برابری جنسیتی تصریح می‌کند، امکان وقوعی این امر را برای معاونت امور زنان منتفی می‌سازد.

۳٫    سومین بحثی که موجب می‌شود نگرانی‌هایی درباره واژه عدالت به‌وجود آید به عملکرد معاونت امور زنان و بخش‌های دیگر دولت برمی‌گردد. به عنوان مثال در شاخص‌سازی‌ای که در وازرت نفت نسبت به این واژه صورت گرفته است، عملاً برنامه‌هایی در نظر گرفته شده که برابری را متبادر می‌کند.

 منبع: مهرخانه

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: