۱۶ خرداد ۱۳۹۵ ساعت ۱۵:۵۳
بررسی ضرورت و فرصت توسعه کشت دیم (1)

امنیت غذایی و حفظ منابع آب با توسعه کشت دیم

سیاست­های توسعه در کشورهای پیشرفته کشاورزی نشان می­‌دهد که کشت دیم علاوه بر تأمین غذا، راهبردی کلیدی در حفاظت و پایداری آب­های تجدیدپذیر نیز می­‌باشد؛ به‌طوری‌که حتی در کشورهایی که منابع آبی تجدیدپذیر آنها بالاتر از کشور ما است، توسعه کشت دیم برای مدیریت منابع آبی ناشی از بارندگی مورد توجه جدی قرار گرفته است.

کشت فرا سرزمینی_کشت دیمبه گزارش عیارآنلاین، نقطه ثقل بحث­های خودکفائی و امنیت غذایی در کشور، عمدتاً مربوط به محدودیت­ در آب­های تجدیدپذیر بوده است، اما سیاست­گذاران همواره از این نکته کلیدی غافل بوده‌­اند که تولید غذا محدود به آب­های تجدیدپذیر نبوده و سیستم­‌های دیگری نیز برای تولید پایدار غذا وجود دارد. کشت دیم[۱] شیوه‌­ای از کشاورزی است که هیچ نیازی به آب­‌های تجدیدپذیر ندارد و کاملاً متکی به باران است. به طور معمول، کشت زراعی دیم در مناطقی انجام می­‌شود که میانگین بارندگی سالانه بیشتر از ۲۵۰ میلی­متر باشد، که از این منظر، ۴۷% از سطح کشور دارای بارندگی مطلوبی است. با وجود این، سالانه تنها در ۳٫۶ درصد از سطح کشور، کشت دیم رواج دارد ( معادل حدوداً ۶ میلیون هکتار). از نظر تولیدی نیز تنها ۹ درصد از تولیدات کشاورزی کشور مربوط به کشت دیم بوده و ۹۱% وابسته به آب­های تجدیدپذیر است.

در ادامه، وضعیت کشت دیم در سطح جهان با ایران مقایسه می‌شود. با توجه به کمبود منابع آبی تجدیدپذیر در سطح کره زمین، بسیاری از کشورهای پیشرو در کشاورزی عمدتاً از کشت دیم استفاده می‌کنند تا وابستگی غذایی‌شان به آب­های تجدیدپذیر کاهش یابد. متأسفانه توسعه کشاورزی در ایران، متناسب با ظرفیت­‌های کشور صورت نگرفته است. بررسی وضعیت ­کشت دیم در سایر کشورها، اهمیت و جایگاه آن را در تامین امنیت غذایی آشکارتر می‌­سازد.

به طور کلی، دیم‌زارها حدود ۴۱% از سطح اراضی کره زمین را می‌­پوشانند. حدود ۴۰% از مردم جهان، یعنی ۲ میلیارد نفر در این مناطق زندگی می­‌کنند. این مناطق در تأمین دانه­‌ها، گونه‌های گیاهی خوراکی و درختان میوه مورد تغذیه انسان­ و دام­ها نقش بسزایی دارد. در سطح جهان، دیم‌زارها ۵۰% از غذای دام­ها را تأمین می­‌کنند. به علت شرایط سخت اقلیمی، در دیم‌زارها گونه‌­های زیستی بسیار ویژه و متنوعی ایجاد شده­‌اند. این تنوع زیستی برای حفاظت از تعادل اکولوژیکی[۲] و حفاظت از معیشت بشر که به این تنوع وابسته است، ضروری می‌باشد.

به طور کلی، در دنیا سهم اراضی کشت دیم بسیار بیشتر از سهم اراضی آبی است. آمار سازمان فائو نشان می­‌دهد که در سال ۲۰۱۳، حدود ۶۷% از سطح کشاورزی کل جهان به صورت کشت دیم بوده است. البته سهم مربوط به سطح کشت دیم در کشورهای پیشرفته کشاورزی بیشتر از میانگین جهانی است. به عنوان مثال، سهم اراضی کشت دیم در کشورهای استرالیا، فرانسه و آمریکا به ترتیب ۹۴٫۶، ۸۵٫۸ و ۸۲٫۹ درصد از کل اراضی کشاورزی آنها می­‌باشد. همچنین در کشورهایی که از نظر شرایط اقلیمی، شباهت زیادی با ایران دارند، سهم اراضی کشت دیم بیشتر است؛ به عنوان مثال، می­‌توان به کشورهای ترکیه، سوریه، افغانستان و حتی استرالیا اشاره کرد که دارای سهم اراضی کشت دیم بیشتری نسبت به ایران هستند.

۱۳۹۵۰۳۰۹۰۱

بررسی وضعیت تولیدی کشور ایران با میانگین جهانی نیز نشان­‌دهنده تفاوت چشم‌گیری می­‌باشد. به طور کلی، میانگین تولیدات کشاورزی مربوط به اراضی کشت دیم در سطح جهان، حدود ۷۰% از کل تولیدات کشاورزی است، درحالی‌که این رقم در کشور ایران، تنها ۹% است (منبع ۲ و ۳).

۱۳۹۵۰۳۰۹۰۲

بررسی عملکرد گندم دیم در چند کشور مشابه اقلیمی با ایران

به طور کلی، عملکرد بالقوه گندم دیم در مزارع آزمایشگاهی و عملکردهای به‌دست‌آمده توسط کشاورزان نمونه، بالاتر از عملکردهای بالفعل در سطح مزارع کشورها می­‌باشد، اما فاصله بین عملکرد بالقوه و عملکرد بالفعل در کشورهای مختلف، متفاوت است. کشور استرالیا یکی از کشورهای موفق در زمینه افزایش عمکلرد بالفعل گندم بوده است، به طوری که عملکرد گندم دیم در این کشور در ۱۰۰ سال گذشته، ۴ برابر افزایش یافته و در حال حاضر، متوسط عملکرد آن ۲ تن در هکتار می­‌باشد. با وجود این افزایش، هنوز درزهای بهره­‌وری (بین عملکرد بالقوه و عملکرد مزرعه‌­ای) پر نشده‌­اند. مناطق کشاورزی استرالیا همانند مناطق ایران دارای محدودیت‌­هایی از جمله کمبود بارش، متغیر بودن بارش و همچنین طولانی بودن دوره‌­های خشکی و رطوبت می­‌باشد؛ اما عملیات­‌‌های مناسب زراعی توانسته است ریسک مربوط به نوسانات بارشی را کاهش دهد. به طوری که کشاورزی دیم در استرالیا با اقلیم­‌های به شدت متغیر سازگار شده است. این موفقیت در شرایطی حاصل شده که خاک‌­های استرالیا جزء خاک­‌های ضعیف و اقلیم آن جزء متغیرترین اقلیم‌­های جهانی به شمار می­‌رود. نمودار زیر، روند رشد عملکرد گندم دیم استرالیا را بین سال­های ۱۸۷۰ تا ۱۹۹۰ نشان می­‌دهد.

۱۳۹۵۰۳۰۹۰۳

نمودار زیر، متوسط عملکرد گندم دیم در چند کشور منتخب که از نظر شرایط اقلیمی با کشور ما مشابهت دارند را نشان می‌­دهد؛ البته این آمارها تقریباً بلندمدت بوده و در برخی سال­ها، متوسط عملکرد گندم دیم در کشور ما تا بیش از ۱۳۰۰ کیلوگرم در هکتار نیز افزایش داشته، منتها پایدار نبوده است.

۱۳۹۵۰۳۰۹۰۴

نیاز به رشد جمعیت کشور و تقاضای روزافزون برای غذا، ضرورت توجه به متابع و ظرفیت­‌های بالقوه کشاورزی را چندین برابر افزایش داده است. با توجه به شرایط اقلیمی کشور، بخش اعظمی از اراضی کشور، مناسب توسعه کشت دیم می­‌باشد که تا به امروز، توجه جدی برای فعال‌سازی ظرفیت­های آن صورت نگرفته است. سیاست­های توسعه در کشورهای پیشرفته کشاورزی نشان می­‌دهد که کشت دیم علاوه بر تأمین غذا، راهبردی کلیدی در حفاظت و پایداری آب­های تجدیدپذیر نیز می­‌باشد؛ به‌طوری‌که حتی در کشورهایی که منابع آبی تجدیدپذیر آنها بالاتر از کشور ما است، توسعه کشت دیم برای مدیریت منابع آبی ناشی از بارندگی مورد توجه جدی قرار گرفته است. همچنین با توجه به کاهش چشم‌گیر در توسعه اراضی فاریاب[۳]، کشت دیم در آینده به مراتب نقش مهم‌تری نیز ایفا خواهد نمود و ضرورت دارد که سیاست­گذاران بخش کشاورزی، نسبت به توسعه زیرساخت­ها و نیازهای علمی و فناورانه این حوزه توجه جدی نمایند؛ که به طور قطع، در افزایش شاخص­های امنیت غذایی کشور نقش بسزایی خواهد داشت.

منابع:

۱. کتاب توحید مفضل، ترجمه علامه محمد باقر مجلسی(ره)

۲. آمارنامه زراعی سال ۱۳۹۲ وزارت جهاد کشاورزی

۳. سازمان خاروبار جهانی (فائو)

**************************************************************

پی‌نوشت:

[۱] dryland farming

[۲] eco-balance

[۳] زراعت آبی

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: