۹ اسفند ۱۳۹۳ ساعت ۱۳:۴۳
گزارش دومین نشست پُرسا با عنوان «نقد و بررسی کتاب‌های تفکر و پژوهش»

کتاب «تفکر و پژوهش» در بوته‌ی نقد

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با بررسی سهم مقوله ‌های تفکر در کتاب درسی «تفکر و پژوهش»، اعلام نمود که مقوله‌ی «مشاهده» دارای بیشترین سهم است و «نقادی و بازیابی و بازخوانی» در پایینترین حد توجه قرار گرفته است.

به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی عیارآنلاین، بحث و گفتگوی کارشناسی میان صاحبنظران و مسئولان در حیطه‌های گوناگون آموزش و پرورش، هدفی است که سلسله نشست‌های «پُرسا» به دنبال دستیابی به آن برآمده است.

در دومین نشست از این سلسله هم اندیشی‌ها، جلسه نقد و بررسی کتاب‌های درسی «تفکر و پژوهش» به همت اندیشکده تعلیم و تربیت دالّ و با همکاری بسیج دانشجویی، پیش از ظهر چهارشنبه (۶ اسفندماه) در دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران برگزار گردید.

در این نشست از سلسله‌ جلسات «پُرسا»، دکتر نرگس سجادیه (عضو هیأت علمی دانشگاه تهران)، دکتر روح‌الله کریمی (پژوهشگر گروه «فبک» پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی) و دکتر میترا دانشور (​مسئول گروه تالیف کتاب‌های درسی «تفکر و پژوهش») به نقد کتاب‌های «تفکر و پژوهش» و «تفکر و سبک زندگی» پرداختند.

۳

کتاب «تفکر و پژوهش» برای تقویت پرسشگری دانش‌آموزان ایرانی

دکتر دانشور به عنوان اولین سخنران، اشاره کرد که در سال ۹۱، با تغییر نظام آموزشی به ۶-۳-۳، وزارت آموزش و پرورش تصمیم گرفت تا ضعف‌های کتاب‌های پنج پایه ابتدایی را در پایه ششم ابتدایی رفع کند. بر اساس آسیب‌شناسی، قرار شد که درسی با عنوان «تفکر و پژوهش» به برنامه درسی پایه ششم و پایه‌های تحصیلی بالاتر اضافه شود. پس از طرح در شورای عالی آموزش و پرورش عنوان درس به دلایلی تغییر کرد و درس جدید با نام «تفکر و پژوهش» مورد تصویب قرار گرفت.

​مسئول گروه تالیف کتاب‌های تفکر و پژوهش درباره بررسی‌‍‌های انجام شده اظهار کرد: در گام نخست، اقدامات انجام شده جهانی را در حوزه تفکر و پژوهش کودکان بررسی کردیم. برای طراحی این درس، از تجربه‌های داخلی هم استفاده کردیم، به ویژه اینکه پیش از این، در موضوع فلسفه برای کودکان (P4C) فعالیت‌هایی در کشور آغاز شده بود. از همین رو با متولیان این حرکت در ایران از جمله بنیاد حکمت صدرا، کانون پرورش فکری کودکان، مجمع عالی حکمت قم و پژوهشگاه علوم شناختی مکاتباتی انجام دادیم که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و پژوهشگاه علوم شناختی به درخواست همکاری با ما پاسخ مثبت دادند.

وی گفت: در گام‌های بعدی به سراغ بررسی اسناد و ضرورت‌های برنامه‌های ملی رفتیم و سعی کردیم وضع موجود و اقتضائات واقعی دانش‌آموزان را ارزیابی کنیم. پس از طراحی ۹ پرسش اساسی، از دانش‌آموزان پایه پنجم ابتدایی خواستیم که به آن‌ها پاسخ بدهند. نتایج این بررسی نشان داد که پرسشگری در میان دانش‌آموزان ما از بین رفته است و متاسفانه برای تفکر و پژوهش، آن‌ها تنها به چارچوب محتوای کتاب‌های درسی اکتفا می‌کنند. برای همین یکی از تأکیدات ما در طراحی درس جدید این شد که به جای «مفهوم‌آموزی» به «مفهوم‌سازی» در دانش‌آموزان روی بیاوریم.

با همه مشکلات و نو بودن این کار، ما حصل این تلاش در گروه درسی، طراحی و تولید کتاب‌های درسی «تفکر و پژوهش» (پایه ششم) و «تفکر و سبک زندگی» (پایه‌های هفتم و هشتم) بوده است. یکی از ویژگی‌های این کتاب‌ها، لحاظ تفاوت‌های جنسی دختران و پسران است و از همین رو علاوه بر کتاب مشترک، برای دختران کتاب ویژه‌ای نیز تدوین شده است. ضمن اینکه برای این کتاب‌ها، ضمن تهیه کتاب کار معلم، لوح فشرده شامل مستندهای آموزشی نیز آماده گردیده است.

ترویج تفکر نامتعادل؛ ایراد اصلی کتاب‌های «تفکر و پژوهش»

دکتر نرگس سجادیه، از دیگر سخنرانان این نشست، به یافته‌های پژوهشی خود و همکارانش با موضوع «بررسی کتاب‌های درس تفکر و پژوهش از منظر پرورش تفکر» پرداخت و اظهار نمود: در سال ۸۸، پژوهشی را با محوریت پرورش تفکر انجام دادیم که پرسش اساسی آن عبارت است از اینکه «در کتاب‌های پرورش تفکر موجود، کدام مؤلفه‌‌های تفکر مورد توجه و چه ابعادی مورد غفلت قرار گرفته است؟».

وی ادامه داد که مؤلفه‌های تفکر در چارچوب‌های نظری متفاوتند و صاحبنظران این عرصه، دیدگاه‌ها و تعاریف مختلفی ارائه نموده‌اند. به همین دلیل برای بررسی محتوای یک کتاب درسی، ابتدا باید به چارچوب و تعریف واحدی برسیم. در نقد حاضر، دیدگاه «انسانِ عامل یا نظریه اسلامیِ عمل[۱]» چهارچوب مورد استفاده بوده است.

۲

در ادامه دکتر سجادیه مقوله‌های «مشاهده، بازخوانی و بازیابی اطلاعات، تحلیل، خیال‌ورزی، نقادی، معیارگرایی و پرسش‌گری» را به عنوان معیارهایی برای بررسی کتاب تفکر و پژوهش مطرح نمود. با بررسی سهم مقوله ‌های مذکور در کتاب درسی تفکر و پژوهش، ایشان با طرح این یافته که مقوله‌ی «مشاهده» دارای بیشترین سهم است و «نقادی و بازیابی و بازخوانی» در پایینترین حد توجه قرار گرفته است، اعلام کرد که پرداخت متعادلی به مقوله‌های سازه تفکر صورت نگرفته است.

دکتر سجادیه یادآوری نمود که نظام آموزشی کشور در واکنش به حفظ‌محوری رایج، اکنون حفظ کردن را مورد نقد قرار داده‌است. از همین رو بی‌توجهی به مقوله بازخوانی و بازیابی اطلاعات (حفظ مطالب) در آموزش و پرورش به یکی از آسیب‌های فرآیند تفکر بدل شده است، زیرا تفکر نیاز به محتوا و ماده خام دارد و اطلاعات پیشینی تا حد قابل توجهی این نیاز را برطرف می‌کند، به ویژه در مواردی که فرصتی برای گردآوری اطلاعات جدید وجود ندارد.

این محقق دانشگاه تهران «تأکید بیش از اندازه بر جمع‌گرایی در تفکر» را آسیب دیگری می‌دانست که به کتاب تفکر و پژوهش وارد است که به زعم وی احتمالاً در این ویژگی، گروه تالیف از برنامه «آموزش فلسفه به کودکان» متأثر بوده‌اند. به زعم وی، این جمع‌گرایی در تفکر در حالی است که در تفکر اسلامی نوعی خلوت‌اندیشی هم داریم و اگر گفتگوهای جمعیِ پژوهشی با خلوت‌اندیشی‌ها پشتیبانی نشود، ممکن است که اظهارنظرهای متفکرانه‌ی کودکان، به جای حقیقت جویی برای رقابت‌های درون گروهی صورت گیرد.

وی در این بخش به انتقاد از مقوله تفکر اسلامی در برنامه درسی ملّی پرداخت و افزود: بحث برنامه درسی ملی تفکر اسلامی نیست. دقیقاً برگرفته از ۵ هدف برنامه فلسفه برای کودکان است که دو پاراگراف از کتاب آقای جوادی آملی به آن اضافه شده است.

از نظر ایشان در یک نگاه، مهم‌ترین مشکل درس‌ «تفکر و پژوهش» پرداختن نامتعادل به مؤلفه‌های تفکر است که این مشکل از عدم وجود طرح جامعِ اسلامی و قابل دفاع از تفکر در اسناد بالادستی نشئت می‌گیرد. در این وضعیت طراح نمی‌داند که برای تألیف کتاب باید بر کدام مؤلفه‌ی تفکر تأکید نماید.

«مغفول انگاشتن مؤلفه‌های گرایشی و ارادی در تفکر» آخرین بحث مطرح شده از سوی دکتر سجادیه بود. وی در این‌باره گفت: ما نمی‌توانیم از کودکانی که هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند، انتظار تفکر بدون دخالت دادن گرایش‌ها را داشته باشیم.

porsa-darsi-2

آموزش مهارت تفکر به دانش‌آموزان، معلم ماهر و آموزش دیده می‌خواهد

سومین سخنران این نشست دکتر روح‌الله کریمی بود که از دو وجه مبانی فلسفی و اقتضائات اجرایی به نقد برنامه درسی «تفکر و پژوهش» پرداخت. به اظهار وی، در آموزش تفکر محور در درجه نخست مجموعه‌ای از مهارت‌ها را می‌توان به دانش‌آموز منتقل کرد. اگر مربی آموزش دیده و ماهر وجود نداشته باشد، در انتقال این مهارت‌ها با مشکل روبه‌رو خواهیم شد. ضمن اینکه نباید انتظار داشت تنها با لوح فشرده آموزشی، کتاب راهنمای دبیران و چند دوره کارورزی کوتاه، دبیران توانایی انتقال مهارت‌های مورد انتظار به دانش‌آموزان را پیدا کنند.

به گفته دکتر کریمی با توجه به گزارش‌های دریافتی از مدارس و به دلیل کارآزموده نبودن مربیان، کلاس درس «تفکر و پژوهش» در برخی موارد به کلاس جبرانی سایر درس‌ها تبدیل شده است.

پژوهشگر گروه «فبک» پژوهشگاه علوم انسانی ادامه داد: در تعریف رویکرد نباید به بهانه این‌که به فکر بومی‌سازی هستیم، چشم خود را بر تجربه‌های جهانی ببندیم و از صفر شروع کنیم.

به زعم وی اگر نظام آموزشی ایراد داشته باشد، هر طرح جدیدی در آن استحاله خواهد شد. به عنوان مثال با توجه به نگاه نمره محور در نظام آموزشی شاهد آنیم که برای کتاب تفکر و پژوهش هم چندین حل المسائل از سوی مؤسسات آموزشی منتشر شده است!

در پایان وی با طرح این دغدغه افزود که می‌ترسیم به خاطر اشکال در اجرا، طرح آموزش تفکر محور به کلی در کشور شکست بخورد و کنار گذاشته شود.

*          *          *

در ادامه نشست، هر یک از سخنرانان به ارائه نکات تکمیلی خود پرداختند و حاضرین نیز پرسش‌های خود را مطرح نمودند و پاسخ‌هایی شنیدند .

پی نوشت:

[۱] این دیدگاه توسط دکتر خسرو باقری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران طرح ریزی و منتشر گردید.

خبرگزاری کتاب ایران

۱ دیدگاه

  1. نی دونم :

    واقعاااااااااااا

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: