۳ آذر ۱۳۹۳ ساعت ۱۲:۳۰

آیا با افزایش جمعیت ایران، کمبود منابع آب تشدید می‌شود؟

ایجاد این تصور که یکی از راه های نجات منابع آب کشور و حل بحران آب، جلوگیری از افزایش جمعیت می باشد، چیزی جز حذف صورت مسأله و سرپوش گذاشتن بر مشکلات اصلی در ایجاد بحران آب نخواهد بود.

به گزارش عیارآنلاین، کشور ایران به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشک و نیمه خشک دنیا با کمبود جدی منابع آب روبرو است. در حالی که در شرایط فعلی کشور و با جمعیتی حدود ۷۵ میلیون نفر با بحران جدی منابع آب رو به رو هستیم، اتخاذ سیاست جدید افزایش جمعیت و رسیدن به جمعیت ۱۵۰ میلیون نفری، نگرانی هایی را در برخی محافل علمی و غیر علمی ایجاد کرده است. برخی افراد و چهره های شناخته شده علمی کشور در کتاب ها و مقالات خود یکی از مهمترین راه کارهای نجات کشور از بحران آب را جلوگیری از رشد جمعیت در کشور اعلام کرده اند. اکنون این سوال مهم پیش روی ماست که آیا اتخاذ سیاست افزایش جمعیت، سبب افزایش و جدی شدن بحران منابع آب در آینده کشور نخواهد شد؟

آب

نظریه افزایش جمعیت و بحران غذایی، اولین بار در سال ۱۷۹۸ توسط توماس مالتوس، کشیش و اقتصاددان انگلیسی، مطرح شد. بر اساس این نظریه که به نظریه مالتوس معروف گردید، منابع محدود موجود بر روی کره زمین پاسخگوی رشد چشمگیر و سریع جمعیت در دنیا نبوده و در نتیجه تنش ها و بحران های ناشی از کمبود منابع در آینده غیرقابل اجتناب خواهد بود. مالتوس معتقد بود که رشد جمعیت به صورت هندسی و رشد کشاورزی به صورت حسابی است و این رشد جمعیت جوابگوی منابع موجود برای بشر نخواهد بود. بنابراین مالتوس راهکار حل این مسأله را جلوگیری از افزایش جمعیت و ازدواج دیر هنگام اعلام نمود. نئومالتوسین ها هم از دهه سوم قرن ۱۹ میلادی به بعد با الهام از نظریه مالتوس به حمایت از نظریه کنترل جمعیت و جلوگیری از افزایش باروری پرداختند. تفاوت اصلی بین مالتوسین ها و نئومالتوسین ها انست که نئومالتوسین ها توسل به راههای غیر مشروع و غیر اخلاقی را نیز برای رسیدن به این هدف مجاز می شمردند.

اما این نظریه به سرعت با مخالفت گروه های مختلف رو به رو شد. کورنوکوپیاین ها (Cornucopians) به شدت با نگاه بدبینانه نئومالتوسین ها مخالف بودند. آنها معتقد بودند که  نئومالتوسین ها اثرات پیشرفت فن آوری و مشارکت های اجتماعی در آینده برای تأمین و دسترسی بیشتر به منابع غذایی مورد نیاز بشر را نادیده گرفته اند. از نگاه کورنوکوپیاین ها پیشرفت فن آوری در افزایش بهره وری و راندمان کشاورزی، افزایش تولید محصولات، تصفیه آب و فاضلاب، شیرین کردن آب شور دریا و سایر پیشرفت ها می تواند به  تأمین نیازهای حیاتی بشر در آینده کمک نماید.

در زمینه ارتباط بین کمبود منابع آب و بحران های اجتماعی و اقتصادی مطالعات مختلفی صورت گرفته است و مکرر بر این مسأله تأکید شده است که بحران موجود در مسأله منابع آب، بحران کمبود آب نیست، بلکه بحران مدیریت و حکمرانی آب است. در این رابطه کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل در گزارشی اعلام کرد که «بحران آب در دنیا یک بحران حکمرانی است و نه بحران کمبود آب». برخی از محققین دیگر نیز معتقدند که مسأله کمبود منابع آب عامل ایجاد تنش و بحران نیست، بلکه ناشی از تنش و عدم مدیریت و حکمرانی صحیح آب می باشد.

علاوه بر این، مطالعات مختلفی در خصوص بحران ها و تنش های ایجاد شده در قرن بیستم میلادی در سه منطقه مختلف دنیا شامل آمریکا (آمریکای مرکزی، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و حوزه کارائیب)، آسیای غربی (خاورمیانه) و اروپای غربی انجام شده است. این مطالعات نشان می دهد که ریشه اصلی بحران های آبی در این مناطق سوء مدیریت و عدم سازماندهی مناسب در حکمرانی منابع آب بوده است و کمبود منابع آب مسأله بحران آب را تشدید نموده است(۱).

بمنظور بررسی وضعیت روند امنیت آبی در کشورهای آسیایی، مطالعات جداگانه ای در خصوص چشم انداز توسعه آب در آسیا (۲) توسط بانک توسعه آسیا (ADB) صورت گرفته است. این مطالعات نشان می دهد که کشورهای آسیایی با بحران آب ناشی از کمبود منابع آب مواجه نیستند، بلکه بحران آبی ایجاد شده در این کشورها بدلیل ضعف در مدیریت و حکمرانی منابع آب می باشد.

پس از خشکسالی ایجاد شده در هیرمند و خشک شدن دریاچه هامون و ایجاد بحران شدید آبی در منطقه سیستان، مطالعات مشترکی با همکاری ایران و کشور هلند در سال های ۲۰۰۶-۲۰۰۴ میلادی در خصوص مشکلات حوضه و مدیریت جامع آن صورت گرفت. گزارشات منتشر شده (۳) بعد از تکمیل این مطالعات در حوضه سیستان و روخانه هیرمند و دریاچه های هامون عیناً تصریح می نماید که بحران آبی ایجاد شده در منطقه سیستان بخاطر کمبود آب نیست، بلکه به علت عدم مدیریت صحیح آن در منطقه است. به بیان ساده تر، منطقه سیستان بیش از آن که از کمبود منابع آب رنج ببرد، از سوءمدیریت و ضعف حکمرانی آن رنج می برد (۴).

لذا ایجاد این تصور که یکی از راه های نجات منابع آب کشور و حل بحران آب، جلوگیری از افزایش جمعیت می باشد، چیزی جز حذف صورت مسأله و سرپوش گذاشتن بر مشکلات اصلی در ایجاد بحران آب نخواهد بود. یکی از مشکلات اصلی و ریشه ای منابع آب در ایران که سبب ایجاد بحران های متعدد آبی در نقاط مختلف کشور از قبیل هیرمند، زاینده رود، کارون، ارومیه و غیره شده است، رویکرد نامناسب مدیران و سیاست گذاران آبی در مقوله مدیریت و حکمرانی آب است که بیشتر نگاه مهندسی و سازه ای به مسأله مدیریت منابع آب دارند تا نگاه مدیریتی و حکمرانی آن. از اینرو بخش عظیمی از اقدامات صورت گرفته در بخش مدیریت و حکمرانی منابع آب کشور، به ساخت سد و یا طرح های سازه ای انتقال آب اختصاص یافته است. نگاه کوتاه و مختصر به برخی پروژه های انجام شده که بحران های عظیم آبی را در کشور ایجاد کرده است،  نشان می دهد که بخش عظیمی از این پروژه ها بیش از آن که توجیه علمی و منطقی داشته باشند، به دلیل منافع محلی و مقطعی و بعضاً فشارهای سیاسی تصویب و اجرا گردیده است. به طوری که وزیر نیرو به صراحت به افراط در سدسازی اشاره کرده و اعلام نموده است که برخی از این سدهای احداث شده در کشور کارایی های لازم را نداشته و اثرات مخرب و بحران زای آن بیشتر از اثرات مثبت آن بوده است.

در پایان باید به این نکته تأکید گردد که بدون شک، در صورت ادامه روند موجود در سوء مدیریت و حکمرانی ناصحیح منابع آب، کشور در آینده ای نه چندان دور با بحران های جدی منابع آب مواجه خواهد شد و افزایش جمعیت با این رویکرد و مدیریت نامناسب، این مشکلات را حادتر خواهد کرد. ولی این مسأله بدان معنا نیست که کاهش جمعیت و یا جلوگیری از افزایش جمعیت یکی از راهکارهای اساسی حل بحران آب در ایران می باشد. در واقع راهکار اصلی برای مقابله با بحران آبی آینده، مدیریت و حکمرانی صحیح منابع آب کشور می باشد و تا زمانی که این تغییر رویکرد در کشور نهادینه نگردد سایر اقدامات، نتایجی مقعطی و زودگذر و در برخی موارد ممکن است اثرات مخربی نیز داشته باشد.

منابع:

Hensel, P.R., McLaughlin Mitchell, S., Sowers, T.E., 2006. Conflict management of riparian disputes. Polit. Geogr. 25, 383–۴۱۱٫

Biswas, A.K., Seetharam, K.E., 2008. Achieving Water Security for Asia. Int. J. Water Resour. Dev. 24, 145–۱۷۶٫

Integrated Water Resources Management for the Sistan Closed Inland Delta, Iran. Main Report., 2006.

The present poor ecological conditions of the Hamouns at the Iranian side appear to be the result of mismanagement and not a result of years of drought in the area.

تلگر

چهره‌

۶ دیدگاه
  1. کشاورز ایرانی :

    جناب اقای میان آبادی اگر فرض بر صحیح بودن فرمایشات جنابعالی باشد سوالی که مطرح است این است که آیا بهتر نیست ابتداء سوء مدیریت و حکمرانی ناصحیح منابع آب، اصلاح گردیده و به قولی به حسن مدیریت تبدیل شود تا نگرانیها و دغدغه ها ی کمبود آب برای جمعیت کنونی حل شود ان وقت بدنبال طرح افزایش جمعیت باشیم.

  2. امید :

    با سلام
    دوست عزیز ما در حال حاضر در شرایط نابسامانی از نظر جمعیتی به سر می بریم، از این جهت که شکاف خطرناکی از نظر کمبود نیروی انسانی در چند سال آینده نمود پیدا خواهد کرد، بنابراین اگر بخواهیم در آینده دچار مشکل جدی تری نشویم باید جمعیت خود را بیشتر افزایش دهیم. در حال حاضر هم نرخ جمعیت به سرعت در حال نزول است و ناباروری هم در حال افزایش!!
    مسئله جمعیت چیزی نیست ک بگوییم الان آن را رها کرده بعدا جبران می کنیم…

  3. محمدصالح :

    برژینسکی، مشاور ارشد امنیت ملی کارتر که از سیاست گذاران کهنه کار امریکایی و از طراحان پروژه نظم نوین جهانی است، در مصاحبه ای با وال استریت ژورنال می گوید: «از فکر کردن به حمله‌ی پیشدستانه علیه تاسیسات هسته ای ایران اجتناب کنید و یک بازی طولانی مدت را انجام دهید، چون زمان، آمارهای جمعیتی و تغییر نسل در ایران به نفع رژیم کنونی نیست.»

  4. محمدصالح :

    چنانچه حاکمیت دولتی به حکمرانی مردمی در مدیریت آب تغییرنکندبابحرانهای جدی تری مواجه
    خواهیم شد..

  5. گلها :

    با اعراب جاهلی فرقی ندارید به خدا! مگر آن کشورها که رشد منفی جمعیت دارند، عقب مانده و واپس گرا شده اند که این فکر غلط را در سر مردم می اندازید؟! مگر سی سال پیش که جمعیت ۵۰ میلیون بود، به لحاظ تأمین نیروی انسانی مشکلی وجود داشت؟! فکر شما و درد شما فقط ازدیاد نفوس شیعه است و بس!

  6. حسن :

    چه جمله رذیلانه ای!!!(مشکل کمبود آب نیست حکمرانی آب است)حالا یعنی حکمرانی رو که ۳۷ ساله خراب بوده یه شبه درست میکنیم و دستور افزایش جمعیت میدیم؟؟؟!کار بلد نیستید برید کار رو بدید دست کاردانش…

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: