۷ آبان ۱۳۹۳ ساعت ۰۹:۴۰
«مهد بابا ندارد» آسیب شناسی مهدکودک‌ها در ایران(6)

دگردیسی خانه‌های اسباب بازی

خانه‌های اسباب بازی با هدف رفع نیاز کودکان به وسایل بازی مناسب، کمک به پرورش ابعاد مختلف رشد کودک و ارتقای فرهنگ بازی در خانواده‌ها تأسیس شده‌اند. کودکان عضو می‌توانند حداکثر دو ساعت در روز از امکانات این مراکز استفاده کنند. با این حال به نظر می‌آيد خانه‌های اسباب بازی در محله‌های مختلف کارکردهای متفاوتی یافته‌اند و حتی بعضاً از کارکرد اصلی‌شان دور شده‌اند.

اشاره: پرونده ویژه عیار آنلاین تحت عنوان «مهد بابا ندارد.» پیرامون آسیب شناسی مهدکودک ها در ایران به زودی منتشر خواهد شد. در این پرونده سعی شده تا با نگاهی کارشناسانه به آسیب شناسی وضع فعلی و ارائه راهکارهای بهبود این وضع بپردازد. مطلب ششم از این پرونده به زمینه‌های تأسیس خانه‌های اسباب ‌بازی و همچنین آسیب‌شناسی این مراکز می‌پردازد.

چند سالی است که نام «خانه اسباب بازی» از گوشه و کنار محله‌های تهران به گوش می‌رسد. این مراکز توسط شهرداری راه‌اندازی و اداره می‌شوند، در برخی محله‌ها، خانه اسباب بازی به نگهداری و آموزش کودکان می‌پردازد. در این موارد، خانه اسباب بازی کارکردی مشابه مهدکودک‌ها، منتها با هزینه نسبتاً کمتر دارند. برخی دیگر از خانه‌های اسباب بازی فقط کودکان را به‌صورت ساعتی و حداکثر دو ساعت در روز نگهداری می‌کنند و بچه‌ها فرصت می‌یابند تا با اسباب بازی‌ها مشغول باشند. تفاوت کارکردهای بین خانه‌های اسباب بازی در محلات مختلف این سؤال را به ذهن متبادر می‌کند که کارکرد اصلی خانه اسباب بازی چیست؟ اگر کارکرد آنها مشابه مهدکودک‌هاست، راه اندازی آن‌ها توسط شهرداری چه توجیهی دارد؟

کودکی یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی هر فرد و بستر شکوفایی استعدادها و توانایی‌های وی است. از نظر متخصصین، «بازی» راهی برای کسب تجربه، آشنایی با محیط اطراف، بیان احساسات و یادگیری کودکان است. بازی از ابعاد مختلف جسمانی، روانی، عاطفی، شناختی و اجتماعی در زندگی کودک اهمیت دارد.

رواج زندگی شهرنشینی باعث تغییر در شکل و محتوای بازی‌های کودکانه شده است. آپارتمان‌های کوچک امکان جست و خیز و تحرک را از کودک می‌گیرد و لاجرم بازی‌هایی که نیاز به فضای آزاد دارند و عمدتاً بعد رشد جسمانی در آن‌ها بسیار پر رنگ است، فراموش می‌شوند.

از سوی دیگر رشد فنّاوری تأثیرات بسیاری بر محتوا و ویژگی‌های بازی داشته است. بازی‌های رایانه‌ای و ویدئویی از آنجا که در فضایی محدود و با حداقل تحرک انجام می‌پذیرند، با زندگی آپارتمان‌نشینی سازگارترند و بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند. با این حال، رواج این دسته از وسایل و فعالیت‌ها، اثرات سوء بر سلامت جسمانی و روانی کودکان در پی دارد. آسیب‌های جسمانی همچون تغییر سوخت و ساز بدن و چاقی و آسیب‌های روانی و اجتماعی همچون افزایش اضطراب، القای خشونت، اعتیاد به بازی‌های رایانه‌ای، کاهش ارتباطات و مهارت‌های اجتماعی از این جمله‌اند. یکی از نگرانی‌های عمده این است که کودک به جای پیدا کردن دوست و همبازی شدن با والدین، با رایانه خود را مشغول کند و این امر ضعف روابط اجتماعی او را در پی خواهد داشت.

این‌ها مواردی بودند که اداره کل سلامت شهرداری تهران را بر آن داشت تا راه اندازی خانه‌های اسباب بازی را در دستور کار قرار دهد [۱]. بدین ترتیب اولین خانه اسباب بازی تهران، در سال ۱۳۸۴ در منطقه ۲۰ شهرداری تاسیس شد. همچنین مقرر گردید که این خانه‌ها در همه ۳۷۱ محله تهران نیز دایر شوند و در مناطق جنوبی شهر تراکم بیشتری داشته باشند. این مراکز قرار است در میادین میوه‌و‌‌تره‌بار، فروشگاه‌های زنجیره‌ای، ‌پایانه‌‌ها، فرودگاه‌ها، بیمارستان‌ها و ‌… نیز دایر گردند [۲].

مهدکودک

خانه اسباب بازی مهدکودک نیست…

خانه‌های اسباب بازی با هدف رفع نیاز کودکان به وسایل بازی مناسب، کمک به پرورش ابعاد مختلف رشد کودک از لحاظ عاطفی، حسی و حرکتی و شناختی و ارتقای فرهنگ بازی در خانواده‌ها تأسیس شده‌اند. کودکان عضو می‌توانند حداکثر دو ساعت در روز و جمعاً بیست و چهار ساعت در ماه از امکانات این مراکز استفاده کنند. جهت رفاه والدین در طول ماه، کودک می‌تواند سه بار بیش از دو ساعت از امکانات خانه اسباب بازی استفاده نماید. افراد غیر عضو هم با پرداخت هزینه‌ای برای نگهداری ساعتی از فرزندشان، می‌توانند به‌طور موقت کودک خود را به مرکز بسپارند [۲].

با این حال به نظر می‌آيد خانه‌های اسباب بازی در محله‌های مختلف کارکردهای متفاوتی یافته‌اند و حتی بعضاً از کارکرد اصلی‌شان دور شده‌اند. «توزیع نامناسب امکانات، عدم وجود مربیان آموزش دیده و واگذاری خانه‌های اسباب بازی به پیمانکار خصوصی» از جمله دلایلی است که می‌توان برای این انحراف برشمرد.

به عنوان نمونه، مشاهدات بازدید از چند خانه اسباب بازی منطقه سیزده تهران نشان می‌دهد که خانه‌های اسباب بازی در محلات مختلف امکانات مشابهی ندارند؛ برخی محقرند و امکانات اندکی دارند و برخی دیگر از امکانات قابل توجهی همچون استخر توپ، سرسره، اسب‌های پلاستیکی و عروسک برخوردارند. خانه‌هایی که ساختار خود را حفظ کرده‌اند، از کمبود مربیان کارآزموده رنج می‌برند و خانه‌هایی که نیروی انسانی متخصص دارند، به دلیل تقاضای والدین یا ناکارآمدی خودشان، کارکرد مراقبتی و آموزشی یافته‌اند؛ یعنی برخلاف آیین‌نامه کودکان پنج روز در هفته در خانه اسباب بازی حضور می‌یابند، نقاشی، شعر، قرآن و انگلیسی می‌آموزند و در کنار آن‌ها بازی و ورزش می‌کنند! این در حالی است که اداره سلامت شهرداری به عنوان متولی اصلی خانه‌های اسباب بازی تأکید می‌کند که هدف آن‌ها انجام وظایف مهدکودک‌ها نیست.

علاوه بر این در آیین نامه شرایطی برای مسئولین و مربیان خانه‌های اسباب‌بازی در نظر گرفته شده است تا کودکان را به‌صورت هدفمند به بازی مشغول کند و از این طریق آموزش هم داشته باشد. اما به نظر می‌آيد گاهی مربی بدون طی هیچ‌گونه آموزش ویژه‌ای، تنها نقش حداقلی مراقب را ایفا می‌کند تا کودکان هنگام استفاده از وسایل نوبت را رعایت کرده، با هم درگیر نشوند و به خود و دیگران آسیب نزنند.

با این اوصاف، حقیقت این است که خانه‌های اسباب بازی تغییر ماهیت داده‌اند و این تغییر بسته به شرایط به شکلی نمود پیدا کرده است. برخی از «باخت خانه‌های اسباب‌بازی در رقابت با مهدکودک‌ها» سخن می‌گویند، در حالی که اساساً هدف تأسیس خانه‌های اسباب بازی رقابت با مهدکودک‌ها نبوده است و در صورت پایبندی آن‌ها به این هدف، این نقد موضوعیتی نخواهد داشت. اما در صورتی گرایش فعالیت خانه‌های اسباب بازی به سمت مهدها این ادعا درست می‌نماید، زیرا از برخی جهات نمی‌توانند با مهدها رقابت کنند. خانه‌های اسباب‌بازی هم امکانات و هم فضای محدودتری دارند، اما به هر حال هزینه‌ی پایین آن‌ها مزیتی است که باعث جذب طبقات متوسط می‌شود.

اسباب بازی

خانه‌هایی که نه محرومان دوستشان دارند نه پولدارها!

بر اساس پژوهشی که به سفارش مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران در سه منطقه شهری (جنوبی و محروم، میانی و متوسط و شمالی و مرفه) انجام گرفته، خانه‌های اسباب‌بازی در مناطق جنوبی و محروم به دلایلی همچون عدم اشتغال زنان و وجود پیوندهای اجتماعی محکم میان ساکنین محله از یک سو و کم امکانات بودن و دریافت هزینه توسط این مراکز از سوی دیگر، مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند.

در محلات متوسط، والدین به دلیل اشتغال کودکان خود را به مهدها می‌سپارند. مهدها نیز به دلیل رقابت از امکانات خوبی بهره‌مندند و فضایی برای جولان خانه‌های اسباب بازی نمی‌ماند. در محلات مرفه نیز به دلیل وضعیت مطلوب اقتصادی خانواده‌ها، کودکان از امکانات و اسباب بازی‌های متنوعی برخوردارند که جذابیت خانه‌های اسباب بازی را برای آنان به حداقل می‌رساند [۱].

***

خانه اسباب بازی در صورتی که بر اساس معیارهای تأسیس آن سنجیده شود، طرحی قابل توجه و شایان تقدیر است. اما به نظر می‌رسد به دلیل اجرای نامناسب یا عدم نظارت بر اجرای درست و در نتیجه واگذاری مراکز به پیمانکاران غیرمتخصص، کمبود امکانات و تأسیس در محل نامناسب کارکرد اصلی خود را از دست داده‌اند.

پانوشت‌ها:

[۱]. قلی پور، سیاوش؛ مصطفی پور، کامبیز؛ فلاحی گیلان، روح ا… و رشیدی، جمال (۱۳۹۰). ارزیابی عملکرد خانه‌های اسباب بازی مستقر در سرای محلات در شهر تهران. تهران: مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران.

[۲]. همشهری آنلاین (۱۳۸۶). راه‌اندازی ۳۷۱ خانه اسباب‌بازی تا ۵ سال آینده. دریافت شده از: http://hamshahrionline.ir/details/44777/Children/youngadultcommunities

۳ دیدگاه

  1. واعظی :

    مطلب دقیقی بود. چند وقتی بود که همچین دقت نظری رو در نوشته ای ندیده بودم

  2. یحیی :

    آن وقت معلوم هم نیست این افرادی که بالاسر این طفل های معصوم هستند، چقدر صلاحیت نگهداری از کودکان مردم را دارند!
    استادی داشتیم که ۶۰ سال پیش با اشک و آه از بچه های زمانه اش با تعبیر «ایتام آل محمد» یاد می کرد و به دلسوزی برای آنان سفارش می نمود. خدایش بیامرزد؛ نیست ببیند اگر آن ها ایتام بودند، این ها چیستند!
    خدا خیرتان بدهد که به فکر این ایتام آل محمد هستید. مطمئن باشید که پدر واقعی این ها نظر لطفی به شما خواهد کرد.

  3. بختياري :

    سلام تشكر – برايم جالب بود
    ايكاش دانشجويان ارشد و دكترا بجاي موضوعات تكراري روي مسايلي ايچنيني كار كنند؟
    بروند در درون كلاس و مدرسه و مراكز پيش دبستاني و تصوير كنند مسايل و پديده هاي آموزشي را ؟
    موفق – بختياري – معلم و مدرس روشهاي تحقيق

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: