۱۲ مهر ۱۳۹۳ ساعت ۱۳:۰۰
گفت وگوی عیارآنلاین با مدیرکل دفتر برنامه و بودجه سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری

آبخیزداری، بخش مهمی که در مدیریت منابع آب دیده نمی شود

سازمان جنگلها، دربخش آبخیزداری تا پایان برنامه پنجم، ۸میلیون هکتار تعهدات اجرایی دارد که اعتبارات این بخش تقریبا ۱۹هزار میلیارد تومان بوده ولی درچند سال اخیر کمتر از ۵۰۰میلیارد تومان به این سازمان داده شده است.

به گزارش سرویس کشاورزی عیارآنلاین، از یک سو حجم بارش های سالیانه در ایران یک سوم میانگین جهانی و از سوی دیگر حجم تبخیر سه برابر متوسط جهانی است. حدود ۷۰ درصد بارش ها بواسطه تبخیر از دسترس خارج می شوند که تنها راه کاهش آن، اجرا و توسعه طرح های آبخیزداری است اما توجه کمی به این بخش از مدیریت منابع آبی می شود. با توجه به نقش عملیات آبخیزداری در کاهش تبخیر و بهبود وضعیت منابع آبی، عیارآنلاین در گفت وگویی با مهندس کوچ پی ده، مدیر کل دفتر برنامه، بودجه و هماهنگی طرح های سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری، دلایل عدم توسعه و اجرای این طرح ها را در کشور جویا شده است که متن کامل این مصاحبه در ادامه می آید:

Abkhiz budjeh22

عیارآنلاین: لطفا ضمن اشاره به وضعیت منابع آب کشور، جایگاه عملیات آبخیزداری در بهبود این وضعیت را بیان کنید.
کشور ایران علاوه بر اینکه بر نوار خشک جهان واقع شده است، دارای شش کلان حوزه آبخیز است که تقریبا ۱۶۲ میلیون هکتار از کشور را پوشش می دهد. همچنین میانگین بارندگی کشور ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیمتر و شدت تبخیر و تعرق نیز بین ۳ تا ۴ هزار میلیمتر در سال است. این آمار نشان می دهد که اهمیت اجرای عملیات آبخیزداری برای کشور بسیار زیاد است.
از این مساحت حوزه های آبخیز ۴۲ میلیون هکتار در حوزه سدها و مابقی خارج از حوزه سدها قرار دارد. سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری به عنوان متولی آب و خاک کشور در حوزه آبخیزداری، مدیریت ۴۲ میلیون هکتار در حوزه سدها و ۷۵ میلیون هکتار در حوزه های خارج از سدها را بر عهده دارد؛ با این شرایط اجرای طرح های آبخیزداری برای کشور بسیار اهمیت دارد.
از ۱۳۰ میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال، تقریبا ۴۰ تا ۴۵ میلیارد متر مکعب آن از سفره های آب زیرزمینی تأمین می شود که تنها راه تغذیه سفره های آب زیرزمینی حفظ و توسعه مراتع، جنگل ها و اجرای طرح های آبخیزداری است.
به گفته محققين این حوزه، به ازای هر هکتار عملیات آبخیزداری بین ۲۵۰ تا ۵۰۰ متر مکعب، سفره های آب زیرزمینی تغذیه می شود و حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم افزایش علوفه و پوشش گیاهی خواهیم داشت. همچنین با اجرای عملیات آبخوانداری در هر هکتار تقریبا ۱۵۰۰ متر مکعب آب در سفره های زیرزمینی ذخیره می شود.
مهمترین هدف عملیات آبخیزداری نگه داشتن آب در دامنه و دشت هاست که فرصت نفوذ به سفره های زیرزمینی را پیدا کند.

عیارآنلاین: چه قوانین و تکالیفی در زمینه اجرای عملیات آبخیزداری در کشور وجود دارد؟
برنامه پنجم توسعه، اجرای عملیات آبخیزداری برابر با ۸ میلیون هکتار را مکلف کرده است که بر این اساس سالانه ۱ میلیون و ۶۰۰ هزار هکتار بايستي اجرا مي شد. ولی به دلیل محدودیت های اعتباری به طور میانگین سالانه كمتر از ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار هکتار اجرا شده است که تقریبا معادل ۳۰ درصد مي باشد.
بر اساس ماده ۲۷ قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبيعي، دولت مکلف شده است به گونه ای برنامه ریزی کند که تا سال ۱۴۰۴ و با استفاده بهینه از منابع آب مندرج در بودجه سنواتی، حداقل ۱۵ درصد از متوسط نزولات سالانه کشور را به حجم استحصالی فعلی در کشور اضافه نماید که ۷٫۵ درصد از طریق کنترل آبهای سطحی و ۷٫۵ درصد نیز از طریق توسعه طرح های آبخیزداری باید صورت بگیرد.
طبق قانون (افزایش بهره وری) می بایست بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از اعتبارت مورد نیاز طرح های آبخیزداری در حوزه بالادست سدها از فصل منابع آب تأمین می شد اما متأسفانه علیرغم تکلیف قانون، این اعتبارات محقق نشد. در مجموع اعتبارات تملک دارایی های سازمان جنگل ها و مراتع نسبت به کل اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای کشور در قانون بودجه سال جاری ۰٫۲ درصد است که تقریبا نیمی از این اعتبارات مربوط به طرح های آبخیزداری است و رقم آن در سال ۹۳ کمتر از ۲۰۰ میلیارد تومان است.
سازمان جنگل ها، برای تمام حوزه های آبخیزداری برنامه دارد اما تاكنون اعتبارات لازم تخصیص داده نشده است و فقط حدود ۲۵ میلیون هکتار عملیات آبخیزداری انجام گرفته است.

آبخیزداری

عیارآنلاین: وضعیت تخصیص منابع مالی در بودجه سنواتی چگونه بوده و چه نسبتی با برنامه های تدوین شده دارد؟
سازمان جنگل ها، در بخش آبخیزداری تا پایان برنامه پنجم، ۸ میلیون هکتار تعهدات اجرایی دارد که اعتبارات این بخش تقریبا ۱۹ هزار میلیارد تومان بوده است ولی در چند سال گذشته کمتر از ۵۰۰ میلیارد تومان به این سازمان تخصیص داده شده است. در سنوات گذشته یکبار یک میلیارد دلار از صندوق ذخیره ارزی و یکبار هم ۵۰۰ میلیارد تومان توسط هیئت دولت مقرر شد که به سازمان تخصیص یابد ولی هیچکدام تحقق پیدا نکرد.
به طور کلی اعتبارات طرح های آبخیزداری نیمی از اعتبارات سازمان را شامل می شود اما امسال به علت بروز پدیده خشکیدگی جنگل های زاگرس، بخش عمده اعتبارات به رفع این پدیده تخصیص یافته است. مهم ترین طرح های سازمان در بخش آبخیزداری، اجرای عملیات آبخیزداری در حوزه بالادست سدها است.
اخیرا بروز پدیده هایی مانند خشکیدگی دریاچه ارومیه و همچنین بحرانی شدن وضعیت منابع آبی در ۱۱ استان کویری، موجب شده که اولویت اجرای طرح ها به سمت آبخوان داری (تقويت سفره های آب زیرزمینی) رفته است تا آب شرب و کشاورزی تأمین شود.
سالانه ۶ میلیارد متر مکعب برداشت مازاد بر بارندگی از سفره زیرزمینی در کشور صورت می گیرد که ۵۶ درصد دشت های کشور بیلان منفی دارند. طبق ماده ۲۷ قانون افزایش بهره وری، سالانه باید ۷٫۵ درصد بیلان منفی دشت ها از طریق انجام عملیات آبخیزداری تامين شود که به دلیل محدودیت اعتباری کمتر از ۱۰ درصد تحقق پیدا کرده است. بنابراین طبق قانون فوق می بایست اعتبار لازم برای این طرح ها از فصل منابع آب تأمین می شد که این نیز محقق نشد.

عیارآنلاین: بنظر شما چند درصد اهداف برنامه پنجم محقق خواهد شد و آیا منابع مالی غیر دولتی نیز برای سازمان وجود دارد؟
به طور خوش بینانه ۲۰ تا ۳۰ درصد از اهداف محقق خواهد شد. البته از طرفی دیگر عوامل تخریب در حوزه آبخیز در حال فعالیت هستند. به موجب ماده ۱۱ قانون افزایش بهره وری، سالانه باید یک تن در هکتار در اراضی ملی (مرتع، بیابان و جنگل) و ۳ تن در هکتار در اراضی کشاورزی، فرسایش آبی خاک باید کاهش یابد که در این طرح ها نیز به دلیل کمبود اعتبارات، عملکرد بسیار پایینی داشتیم. به طور میانگین فرسایش آبی خاک در اراضی کشور سالانه ۱۶٫۷ تن در هکتار است.
برای اجرای ۸ میلیون هکتار عملیات آبخیزداری، رقم بالایی در حدود ۱۹ هزار میلیارد تومان و برای اجرای طرح های توسعه جنگل، اعتباری در حدود۱۰ هزار میلیارد تومان لازم است. کل اعتبارات سازمان در برنامه پنجم ۳۶ هزار میلیارد تومان بوده است. عمده طرح های سازمان نیز مربوط به اجرای عملیات آبخیزداری، توسعه جنگل ها و بیابانزدایی است.
منابع غیر دولتی مانند کمک های مردمی در قالب خیرین آبخیزداری و منابع طبیعی، که در سال گذشته به عنوان بهترین عملکرد، حدود ۴ میلیارد تومان در اين خصوص هزينه شد. کمک های بین المللی در قالب طرح های مشترک با مراکزی مانند دفتر عمران سازمان ملل (UNDP) و صندوق جهانی محیط زیست (GEF) که در مجموع کمتر از ۵ میلیارد تومان است انجام شد. اعطای تسهیلات بانکی به بخش خصوصی که مقدار آن ناچیز است و همچنین صندوق توسعه منابع طبیعی که فقط در استان اصفهان تشکیل شد و مجموع سرمایه آن ۸ میلیارد تومان بود.

آبخیزداری

عیارآنلاین: آیا اجرای طرح های سازمان فقط توسط نهادهای دولت انجام میگیرد؟ چه روش هایی برای توسعه این طرح ها در کشور وجود دارد؟
اجراي طرح ها در سازمان به سه روش انجام مي شود. اول، طرح های جنگلداری، بر اساس ماده ۳ قانون حفاظت از منابع طبیعی، از طریق مزایده حق انتفاع و بهره برداري واگذار می شود. به عنوان مثال از سال ۴۰ تا کنون طرح های جنگلداری استان های شمالی به این شکل مدیریت می شوند. از سوی دیگر بر طبق همین ماده در رابطه با مراتع، با شناسایی بهره برداران عرفي ضمن صدور پروانه بهره برداری به آنها اعطا می شود. اجرای طرح های بزرگ معمولا به این شیوه صورت می گیرند.
روش دوم، اجرای طرح هايی كه به طور کاملا دولتي و با انتخاب پیمانکار اجرا می شوند. اجرای طرح های جنگلکاری وسیع به این شیوه انجام می شود. با توجه به اینکه منابع مالی این طرح ها دولتی است معمولا به علت عدم تخصیص اعتبار کافی، توسعه مناسبی پیدا نکرده اند. سرانه جنگل در ایران ۱۷۰۰ متر مربع و در دنیا ۸ هزار متر مربع است که براساس قانون افزایش بهره وری و برنامه پنجم، طی ده سال، سرانه جنگل در ایران باید به ۲۵۰۰ متر مربع برسد که به طور میانگین سالانه ۶۰۰ هزار هکتار توسعه جنگل باید داشته باشیم. در رابطه با عملیات آبخیزداری نیز بخش عمده ای از فعالیت ها از محل منابع دولتی صورت میگیرد.
روش سوم نیز طرح ها به شکل مشاركت مردمی اجرا می شوند که در این روش بهره مالکانه زمین به دولت پرداخت می شود. این عرصه ها در اختیار مردم که معمولا محلی هستند، قرار می گیرد که با هدف بهره برداری اعیانی مانند کشت گیاهان دارویی، بادام کوهی، گونه های مثمر جنگلی و… اجرا مي شود . در این روش نیز معمولا حضور مردم به شکلهاي حقيقي يا شرکت های تعاونی است.

عیارآنلاین: لطفا اشاره ای به وضعیت منابع انسانی سازمان در بخش های مختلف داشته باشید.
طبق استاندارد تنظیم شده، به ازای هر ۱۰ هزار هکتار عرصه های منابع طبیعی، بایستی یک نفر نيرو وجود داشته باشد؛ اما در حال حاضر به ازای هر ۷۰ هزار هکتار یک نفر وجود دارد. به عنوان مثال در استان های شمالی به ازای هر ۶ هزار هکتار یک نفر نیروی انسانی وجود دارد در حالیکه در کشور روسیه در مناطق جنگلی مشابه، به ازای هر ۳ هزار هکتار یک نفر وجود دارد.
معیار دیگری که برای سنجش کیفیت منابع انسانی وجود دارد، مدت زمان اعزام نیروی آتش نشان برای مهار آتش سوزی جنگل هاست که در کشورهای توسعه یافته مانند آمریکا و کانادا از زمان وقوع آتش سوزی تا زمان اعزام نیرو بین ۲۰ تا ۳۰ دقیقه است؛ در حالیکه در کشور ما حداقل زمان ۲ ساعت مي باشد كه در بعضي مواقع زمان بسيار طولاني مي شود و خسارت هاي زيادي به دنبال دارد.
در اغلب کشورهای جهان، برای مهار آتش سوزی در جنگل ها، تیم اطفاء حریق وجود دارد. اما در کشور ما غالبا خود کاركنان منابع طبيعي استان برای مهار آتش به منطقه اعزام می شوند. در این زمینه ضررهایی که کشور متحمل می شود بسیار بیشتر از هزینه های پیشگیری است.
خساراتی که از نتیجه تخریب جنگل و مراتع بر کشور تحمیل می شود، مانند سیل اخیر در گلستان که تلفات جانی و مالی متعددی بر جای گذاشت، بسیار پر هزینه تر از اقدامات مدیریتی و احیای مراتع و جنگل ها خواهد بود.

۱ دیدگاه

  1. jafari :

    از ماست که بر ماست

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: