۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ ساعت ۱۰:۱۵

آیا الزامات شکلی ثبت اختراع در ایران رعایت می‌شود؟(2)

با توجه به اهميت کليدی الزامات شکلی ثبت اختراع و سادگی و سهولت اعمال آنها (دست‌کم در مقايسه با الزامات ماهوی ثبت اختراع)، بايد پرسيد که چرا تاکنون به اين مقوله مهم توجه نشده است؟ آيا بيش از 70 سال سابقه ثبت اختراع در ایران برای پی‌بردن به اهميت اين موضوع کافی نبوده است؟ آيا نبايد از تجربه جهانی در اين زمينه درس گرفت؟

به گزارش عیارآنلاین، در یادداشت قبلی به موضوع عدم رعايت الزامات شکلی ثبت اختراع در ايران و پيامدهای منفی آن پرداختم. اشاره شد که متاسفانه علاوه بر کاستی‌های فراوان در زمينه بررسی ماهوی اختراعات، حتی الزامات شکلی ثبت اختراع نيز آنگونه که بايد مورد توجه قرار نمی‌گيرند. در اين نوشته يکی ديگر از مصاديق بی‌توجهی به الزامات شکلی ثبت اختراع در زمينه شکل‌ها و نقشه‌های اختراعات را مورد بررسی قرار می‌دهم.

کامران باقری

يکی از کارکردهای اساسی نظام ملی ثبت اختراع، افشای کامل اطلاعات اختراعات ثبت شده برای عموم در ازای اعطای حق انحصاری به مخترع است. اطلاعات اختراع معمولاً 18 ماه پس از زمان تشکيل پرونده ثبت (يا همان تاريخ ثبت اظهارنامه) منتشر و در اينترنت قرار می‌گيرند. طبق قانون، اين اطلاعات بايد به اندازه‌ای کامل باشد که هر فرد صاحب مهارت در آن حوزه بتواند با خواندن آن اختراع را بازآفرينی کند. در قانون ثبت اختراع ايران هم چنين آمده که «… ادعاي مذکور در اظهارنامه، گويا و مختصر بوده و با توصيف همراه باشد، به نحوي که براي شخص داراي مهارت عادي در فن مربوط واضح و کامل بوده و حداقل يک روش اجرائي ارائه کند …»

فلسفه وجود اين الزام قانونی اين است که اطلاعات اختراع به شکلی گسترده منتشر شود تا ديگران ضمن اطلاعات از (و احترام به) حق انحصاری اعطا شده و حد و مرز آن، نسبت به بهبود و ارتقای آن اقدام کنند. اين کار نه تنها از دوباره‌کاری و اختراع دوباره چرخ جلوگيری می‌کند، زمينه خوبی برای تسريع پيشرفت فناوری در سطح ملی فراهم می‌کند.

اما ماهيت برخی اختراعات به گونه‌ای است که تنها توصيف آنها در قالب کلمات نمی‌تواند به «افشای کافی» اطلاعات آنها منجر شود. برای نمونه، در اختراعات مکانيکی يا الکترونيکی، لازم است که شکل يا نقشه اختراع (بعضاً از زوايای مختلف) ارائه گردد تا تفاوت آن اختراع با کارهای قبلی آشکار شود و فردی آشنا به آن حوزه بتواند به ماهيت دقيق اختراع پی‌ببرد. همچنين در حوزه اختراعات شيميايي هم لازم است که فرمول شيميايي يا ساختار مولکولی موضوع اختراع در قالب شکل ارائه گردد. بنابراين افشای کامل يا کافی برخی اختراعات بدون وجود شکل‌ها يا نقشه‌های مناسب و با کيفيت شدنی نيست. به همين دليل، ادارات ملی ثبت اختراع معمولاً الزامات شکلی سخت‌گيرانه‌ای در زمينه نحوه تهيه و ارائه شکل‌های اختراعات و همچنين کيفيت اين شکل‌ها دارند.

ماده10 آيين نامه اجرايي قانون ثبت اختراعات ايران تصريح می‌کند که جزييات اختراع «بايد مواردي چون زمينه فني اختراع مربوطه، مشکل فني و بيان اهداف اختراع، شرح وضعيت دانش پيشين، ارائه راه حل براي مشکل فني موجود، توضيح اشکال و نقشه‌ها، توضيح دست‌کم يک روش اجرايي براي به‌کارگيري اختراع و کاربرد صنعتي اختراع را در بر بگيرد.» اما متاسفانه هنوز نظام ثبت اختراع ايران الزامات شکلی مناسبی را به اين منظور اعمال نمی‌کند. در نتيجه شکل‌های اختراعات ثبت شده در ايران تابع نظر و سليقه مخترعين هستند و در بسياری موارد کيفيت لازم برای نماياندن زوايای مختلف اختراع را ندارند. در نتيجه، ماهيت و حد و مرز دقيق اين اختراعات (حتی در صورت انتشار کامل و اينترنتی اطلاعات آنها) برای عموم مردم ناشناخته خواهد ماند و اين کاستی، مشکلات فراوانی را در طول مدت 20 ساله اعتبار اختراع (و حتی پس از آن) برای نظام ثبت اختراع ملی ايجاد خواهد کرد.

انجام يک جستجوی ساده در وبگاه اداره ثبت اختراع و بررسی اجمالی شکل‌ها و نقشه‌های اختراعات ثبت شده عمق بی‌توجهی به الزامات شکلی ثبت اختراع را نشان می‌دهد. شکل‌ها در فرمت‌های مختلف، در ابعاد مختلف، با کيفيت‌های مختلف و به صورت سليقه‌ای تهيه شده‌اند. برای نمونه، شکل زير مربوط به اختراعی است که با شماره ثبت 79505 در سال 1391 ثبت شده است. کيفيت و نوع ترسيم اين نقشه به گونه‌ای است که هيچ کمکی به درک موضوع اختراع که ظاهراً “ماشین مکانیزه جداساز ورمی کمپوست است” نمی‌کند (بگذريم که متن آن اختراع هم کمکی به درک موضوع اختراع و به ويژه مرز حوزه حفاظتی آن نمی‌کند!!)

ForalFigure 1

اين در حالی است که ديگر کشورها (به ويژه کشورهای پيشرو) از همان ابتدا الزامات شکلی ثبت را بسيار شفاف (در قالب دستورالعمل‌های مختلف) اعلام کرده‌اند و متقاضيان ثبت ملزم به رعايت آنها هستند. از آنجا که در ديگر کشورها متون ثبت اختراع به صورت تخصصی توسط کارگزاران ثبت اختراع تهيه می‌شوند، اين الزامات به خوبی به آن کارگزاران آموزش داده می‌شود و در عمل مورد توجه آنها قرار می‌گيرند. برای مثال در اداره ثبت اختراع و علائم تجاری آمريکا، تاکيد بر الزامات شکلی در تهيه شکل‌های اختراع قدمتی چندين صد ساله دارد. برای نمونه به شکل شماره زير نگاه کنيد. اين اختراع مربوط به نوعی توربين بادی است که در سال 1891 (يعنی 123 سال پيش) در آمريکا ثبت شده است. همان قواعدی که در ترسيم شکل‌های اين اختراع رعايت شده هنوز کمابيش پابرجا است و ناگفته پيداست که اين شکل‌ها تا چه اندازه به درک موضوع اختراع (حتی بدون نياز به مطالعه متن آن) کمک می‌کنند.

FormalFigure 2

با توجه به اهميت کليدی الزامات شکلی ثبت اختراع و سادگی و سهولت اعمال آنها (دست‌کم در مقايسه با الزامات ماهوی ثبت اختراع)، بايد پرسيد که چرا تاکنون به اين مقوله مهم توجه نشده است؟ آيا بيش از 70 سال سابقه ثبت اختراع در ایران برای پی‌بردن به اهميت اين موضوع کافی نبوده است؟ آيا نبايد از تجربه جهانی در اين زمينه درس گرفت؟

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: