۲۱ مرداد ۱۳۹۲ ساعت ۱۱:۲۶

صنعت زعفران نیازمند ماشین‌آلات مکانیزه است

گرچه تهدیداتی در مورد مکانیزاسیون وجود دارد اما در برابر مزایای آن ناچیز است و باید با برنامه­‌ای جامع به آن توجه شده و جوانب مختلف آن مدنظر قرار گیرد. این در حالی است که بازار این محصول همواره در اختیار کشورمان باقی نمی‌ماند و احتمال افزایش کاشت در کشورهایی چون اسپانیا و مدعیان جدیدی چون چین و افغانستان وجود دارد.

زعفرانایران به عنوان بزرگترین تولیدکننده­‌ی زعفران در جهان شناخته­‌شده است. همین موضوع باعث شده است تا زعفران و چالش­های آن مورد توجه بسیاری از کارشناسان و دلسوزان تولید در بخش کشاورزی باشد. اگرچه انحصاری بودن تولید یک محصول برای یک کشور می­‌تواند فرصتی بسیار عالی جهت یکه­‌تازی آن کشور در بازار صنعت موردنظر باشد اما امروزه ملاحظه می­‌شود خطر حضور تولیدکنندگان جدید در بازار در کنار تولید غیر اصولی و پرهزینه و همچنین سیستم ضعیف بازاریابی و صادرات در کشور هرروز جدی­‌تر حس می­‌شود. طرح­‌های حمایتی نیز در پیچ­‌وخم تامین اعتبار و اجرایی­‌شدن قرار دارند. یکی از موضوعات مورد بحث در مورد زعفران مکانیزاسیون برداشت و فرآوری آن است که تلاش­‌های فراوانی جهت انجام این کار شده است اما هنوز محصولی جهت انجام این کارها به بازار ارائه نشده است.

سختی و حساسیت دوره‌­ی برداشت و عملیات فرآوری

  از مشکلات برداشت  زعفران قبل از هر چیز سختی و حساسیت آن است. عمر متوسط گل زعفران 3 روز است و در طی این مدت حتما باید برداشت شود. گل زعفران بسیار حساس و فسادپذیر بوده و باید به سرعت از زمین برداشت شده و کلاله­‌ی آن از گل جدا شود. جداسازی کلاله از گل نیز باید به سرعت انجام شده وگرنه موجب کاهش کیفیت شده و احتمال وقوع آلودگی­‌های قارچی را بالا می­‌برد. سالانه در کشور حدودا 250 تن زعفران تولید می­‌شود که برای آن بیش از 20 هزار تن گل زعفران از زمین جداشده و فرآوری می­شود. برای به­‌دست آمدن هرکیلوگرم زعفران خشک بیش از 170 هزار گل زعفران باید از زمین جداشده و فرآوری شود. این موضوع نیاز به حجم بالایی نیروی کار را در فصل کوتاه و حساس برداشت ایجاد می­‌نماید که در صورت تامین نشدن آن کشاورزان بیش از 16 ساعت در شبانه­‌روز کار می­‌کنند و فشار روحی ناشی از ناتوانی برداشت در روز بعد را نیز تحمل می­‌کنند. چرا که عمل برداشت باید روزانه انجام شده و همان روز فرآوری نیز بشود و روز بعد برای گل­‌های جدید تکرار شود.

کاهش کیفیت زعفران به خاطر طولانی شدن برداشت و امکان آلودگی در مرحله­‌ی فرآوری

 نکته­‌ی دیگر کاهش کیفیت زعفران به خاطر به­‌ طول انجامیدن برداشت آن است. تابش نور آفتاب بر گل موجب بازشدن غنچه می­‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که زعفران برداشت­ شده به صورت غنچه میزان رنگ­‌دهی، عطر و طعم بیشتری نسبت به گل باز یا نیمه­‌باز دارد. ضمن آنکه آسیب کمتری در مراحل برداشت و حمل ونقل به آن وارد می­‌شود. لذا توصیه می­‌شود برداشت زعفران صبح زود انجام شود این در حالی­‌است که برداشت زعفران هم­‌اکنون به زحمت در یک روز انجام می­‌شود و گاه گل­‌ها تا 2 یا 3 روز بر زمین می­‌مانند که البته مقداری از آن نیز از بین می­‌رود.

کاهش کیفیت و آلودگی محصول در مورد فرآوری از اهمیت بیشتری برخوردار است. استفاده از روش­‌های ابتکاری متعدد و غیراصولی جهت تسریع در فرآوری موجب کاهش کیفیت و بعضا آلودگی محصول می­‌شود ضمن آنکه چندان به سرعت کار نمی­‌افزاید. برش گل با قیچی ، پهن کردن روی پتو یا ابری جهت تسریع در پاک­ کردن و پهن­ کردن کلاله­‌ی جدا شده در محیط خانه جهت خشک­ شدن، همه مورادی­ است که ضمن کاهش کیفیت محصول ممکن است موجب آلودگی آن نیز بشود.

 تلاش‌­های فراوانی جهت مکانیزاسیون زعفران انجام شده است

 این در حالی است که تلاش‌­های فراوانی جهت مکانیزه­‌کردن برداشت و فرآوری زعفران شده است اما هنوز به موفقیت منجر نشده­‌است. اختراعاتی نیز در این زمینه به ثبت رسیده اما جهت ساخت نمونه­‌های صنعتی و تامین هزینه­­‌های آن با بی­‌مهری فراوان مواجه شده است. همچنین تلاش­‌های متعدد در نواحی محلی و همچنین دانشگاه­‌ها انجام شده است اما هنوز بسیاری از کشاورزان منتظر شنیدن خبری در مورد دستگاه­‌های برداشت و فرآوری­‌اند.

zaferan5آیا مکانیزاسیون زعفران واقعا لازم است؟

 در مورد علل این موضوع خبرگان بخش زعفران نظرات متفاوتی دارند. تازیکی از فعالین حوزه زعفران معتقد است عدم تقاضای بازار و عدم پیگیری منسجم موضوع توسط نهادهای مسئول موجب فراگیر نشدن این محصولات است و می‌گوید: “در این زمینه را­هکارهای مقرون به موفقیت کمتر ارائه شده­‌ است اما این کار خیلی پیچیده نیست و مکانیزه کردن برداشت و پاک­ کردن زعفران ممکن است. اما به دو دلیل فراگیر نشده است، اول عدم وجود تقاضا برای آن و علت دوم این است که یک مجموعه­‌ی ساختار یافته‌ای دنبال آن نبوده است. هم­ اکنون عمده­‌ی کشاورزان ما خرده­‌مالک هستند و کارهای مربوط به زعفران را خودشان انجام می­‌دهند و رفتن به این سمت دردی را دوا نخواهد کرد. البته یک تهدید نیز وجود دارد که در صورت وجود دستگاه بقیه-سایر کشورها- هم از آن استفاده نمایند که البته تهدیدی جدی نیست. به طور کلی اگر مکانیزاسیون شکل بگیرد برای صنعت زعفران خوب خواهد بود. مثلا اگر به صورت متمرکز توسط تعاونی­‌ها خدمات فرآوری مکانیزه ارائه شود حرکت خوبی خواهد بود. تلاش­‌هایی توسط مرکز مکانیزاسیون جهاد در کرج انجام شده است. بعضی دستگاه­‌های ساخته شده هم با قیمت بالا به بازار ارائه شده­‌اند و به همین خاطر در بازار مقبولیت نداشته­‌اند.”

برخی کارشناسان نیز مکانیزاسیون را برای صنعت زعفران مضر و باعث از بین رفتن اشتغال و مهاجرت روستاییان به شهر می­‌داند و به شدت با آن مخالف است.

 تهدیدهای مکانیزاسیون زعفران

در رابطه با مکانیزاسیون برداشت و فرآوری باید به دو نکته‌­ی منفی نیز توجه نمود: همواره مکانیزاسیون همراه با افزایش بهره­‌وری نیروی کار و افزایش سود (یا کاهش قیمت) از بین رفتن اشتغال عده­‌ای را نیز در پی دارد. ممکن است همراه با مکانیزاسیون و تغییر الگوی کاشت از کشاورزان مناطق محروم به سرمایه­‌داران و شرکت­‌های تولیدی بزرگ و اشباع بازار توسط این دسته مشکل کشاورزان دوچندان گردد. نکته­‌ی دوم احتمال افزایش کاشت در خارج از کشور (کشورهایی چون اسپانیا که به دلیل افزایش دستمزد نیروی کار کشت زعفران را رها کرده­‌اند و البته مدعیان جدیدی چون چین و افغانستان) می­‌باشد.

از دیگر تهدیدهای مکانیزاسیون زعفران برای کشاورزان افزایش بی­رویه­‌ی سطح زیر کشت در کشور و اشباع بازار محدود این محصول است. در مصاحبه­‌هایی که با برخی از کشاورزان انجام شد آنها هراس از ناتوانی در برداشت را عامل عدم کاشت فراوان زعفران می­‌دانند. طبق نظر آنان کاشت زعفران نیاز به آب زیاد نداشته و تامین هزینه­‌ی اولیه­‌ی آن نیز ممکن است و سود اقتصادی بالایی در آن نهفته است اما گلوگاه تولید را برداشت و فرآوری می­‌دانند. در حالی که گلوگاه اصلی صنعت زعفران در کشور بازاریابی و فروش آن است. لذا ممکن است در پی مکانیزاسیون با افزایش شدید عرضه مواجه شده در حالی که تقاضای متناسبی برای آن صورت نپذیرفته­‌ است و با طی یک دوره­‌ی چندساله دوباره کشاورزان مزارع زعفران را از بین ببرند.

مسئولان برنامه­‌ی جامع داشته باشند

گذشته از بحث­های تحلیلی، در فضای اجرایی شرایط دیگری حاکم است. مسئولان شورای ملی زعفران به فکر وارد کردن دستگاه فرآوری زعفران هستند و طرح آن را به سازمان توسعه­‌ی تجارت ارائه کرده­‌اند (نایب­ رئیس شورای ملی زعفران در گفت­وگو با ایانا – 17 شهریور 91). وزارت جهاد کشاورزی نیز با حمایت از یک مخترع در تابستان امسال یک طرح تحقیقاتی جهت مکانیزه­‌کردن برداشت انجام داده است.

با وجود تلاش­‌های فراوانی که جهت مکانیزاسیون فرآیندهای زعفران در داخل شده است و از طرف دیگر انحصاری بودن محصول زعفران برای ایران سفارش واردات دستگاه­‌های آن اقدامی بسیار غیرکارشناسی و نسنجیده است. اگر دست­اندرکاران بخش زعفران مکانیزاسیون را برای توسعه­‌ی زعفران مهم می­‌دانند لازم است که این کار در داخل کشور انجام شود تا ضمن اشتغال­زایی و رونق تولید در کشور و پوشش کاهش اشتغال ناشی از مکانیزاسیون، از وابستگی کشور در تولید این محصول انحصاری به خارج جلوگیری شود.

لازم به ذکر است دستگاه‌­های شخم­‌زنی که در شرق آسیا تولید شده و در سال­‌های اخیر حجم زیادی از اشتغال بخش کشاورزی را از بین برده­‌اند فرآیند سلهشکنی زعفران را کاملا مکانیزه نموده اما هیچ نتیجه­‌ای جز خروج ارز از کشور نداشته­‌اند.

لذا لازم است مسئولان در این بخش برنامه‌­ی جامع و مدونی داشته باشند تا ضمن حمایت از اشتغال و تولید ملی کمکی شایان به توسعه­‌ی پایدار زعفران نیز صورت گیرد.

شنا در خلاف جهت رود ممکن نیست

تجربیات تولید و تجارت موفق بین­‌المللی نشان می­‌دهد توجه به عوامل پیشرفته برای توسعه­‌ی یک صنعت ضروری است. توجه برخی کشورها به تولید زعفران در سال­های اخیر و امکان تولید ارزان­­‌تر زعفران در این کشورها خطر عمده­‌ای تلقی می­‌گردد که می­‌تواند با کاهش قیمت زعفران توجیه اقتصادی تولید آن در کشور را از بین ببرد. ضمن آنکه با ورود کشورهای مختلف امکان مکانیزاسیون توسط آنها نیز بسیار محتمل است، لذا لازم است کشور جهت حفظ موقعیت خود در صنعت زعفران در این حوزه پیش­قدم باشد. اگرچه تهدیداتی در مورد مکانیزاسیون وجود داشته – و در بالا ذکر گردید – اولا در برابر مزایای آن ناچیز است و ثانیا باید با برنامه­‌ای جامع به آن توجه شده و جوانب مختلف ان مدنظر قرار گیرد و از بروز شوک در چرخه­‌ی تولید با ورود یک­باره­‌ی ماشین­‌آلات جلوگیری شود. واقعیت آن است که شنا در خلاف جهت رود ممکن نیست و توجیهاتی چون از بین رفتن اشتغال هرگز نمی­‌تواند لزوم مکانیزاسیون را زیر سوال ببرد. ثالثا طبق برنامه­‌های بلندمدت در حوزه­‌ی زعفران تولید و صادرات آن باید تا 2 برابر افزایش یابد که در این صورت مشکلات صادرات برطرف شده و گلوگاه فرآیند به تولید منتقل خواهد شد.

زعفرانآزادسازی ظرفیت­های زعفران ایران در سایه­ مکانیزاسیون و بازاریابی جهانی

 طبق نظر کارشناسان بیشتر مناطق کشور پتانسیل کاشت زعفران را دارد. توسعه کاشت این محصول در استان­‌های شمالی و غربی کشور در سال­‌های اخیر گواهی بر این مدعاست. از طرفی بازار مصرف زعفران نیز هم­چنان تشنه است. نگاهی به تولید زعفران در جهان نشان می­‌دهد مصرف زعفران کاملا وابسته به تولید بوده و قانون عرضه­‌ و تقاضا در قیمت­ گذاری آن صادق نیست. مثلا در سال 1930 بیش از 80 تن زعفران در دنیا تولید می­‌شده است که بعد از 2 دهه به کمتر از 20 تن رسیده است. هم اکنون بعد از بیش از 80 سال و با وجود افزایش بیش از 3.5 برابری جمعیت جهان، افزایش تبلیغات و اطلاع­‌رسانی، گذر از جنگ‌های جهانی و افزایش رفاه و تمایل به کالاهای لوکس، تولید محصولات جانبی مثل دارو، لوازم بهداشتی و . . .  از زعفران، تولید و مصرف زعفران در جهان فقط نهایتا سه­‌ برابر شده است.

لذا افق تولید و بازاریابی زعفران برای ایران بسیار روشن می­‌نماید و لازم است چالش­‌های موجود بر سر راه تولیدکنندگان؛ که جدی­‌ترین آن هزینه­‌ی تولید بالا و نبود ماشین­‌آلات است و صادرکنندگان؛ که ناتوانی در بازاریابی فعال جهانی است برداشته شود.

تلگر

برچسب‌ها:

چهره‌

۳ دیدگاه
  1. محمدصالح :

    باسلام و احترام.. ضمن تشکر از متن محکم و ارزشمندی که ارائه شده ، تقاضامیکنم دوستان خیرنگار سری به استان خراسان رضوی بزنند؛با اینکه راهکارهای عملی مناسبی برای حذف
    دلال ها و واسطه ها وجود دارد اما متاسفانه اقدامی صورت نمی گیرد؛اقتصاد مقاومتی چنانچه در عرصه کشاورزی سازه مند گردد میتواند با این مقوله برخورد جدی نماید.. انشاالله..

  2. آرزو :

    همه ی مطالب مفید وآلی می باشد،اگه در ومرد ماشین های برداشت ونحوه ی برداشت هم مطلب گذاشته شود بهتر است.

  3. دوست :

    سلام متن بسیار عالی و قوی ای بود

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: