۲ خرداد ۱۳۹۲ ساعت ۱۰:۵۹

چرا نفت را به صورت خام صادر می‌کنیم؟

همواره یکی از دغدغه‌های مدیران کشور استفاده بیشتر از نعمت نفت و گاز بوده است. اما چرا تاکنون در ایجاد ارزش افزوده بیشتر و جلوگیری از صادرات نفت به صورت خام موفق نبوده‌ایم.

نفت یکی از کالاهای بسیار مهم و استراتژیک برای کشورهای جهان، بخصوص کشور ماست. ایران با در اختیار داشتن بیش از ۱۵۰میلیارد بشکه نفت و ۲۹ تریلیون متر مکعب گاز از لحاظ ذخائر نفت و گاز، رتبه اول جهانی را به خود اختصاص داده است.

همواره یکی از مهم ترین مسائل در بین سیاست گذاران، نحوه استفاده از این کالاها است. در تاریخ ۱۰۰ ساله دولت ها نفت را به عنوان منبعی جهت کسب درآمد آسان خود به حساب آورده‌اند و اکثریت این کالای با ارزش را بدون تکمیل و توسعه مطلوب زنجیره ارزش آن، به صورت خام فروخته‌اند. بر اساس آمار سال ۱۳۸۹ میزان تولید کشور حدود ۱۴۳۹ میلیون بشکه بوده که از این میزان ۹/۸۳۱ میلیون بشکه آن(بیش از ۵۰ درصد) به صورت خام صادر شده است.

به معنای دیگر رویکرد استخراج از این منابع بر رویکرد توسعه صنعت نفت و گاز و محصولات مشتق شده از آن غلبه بسیار بیشتری داشته است. وجود این نگاه سبب آسیب پذیری کشور و از دست دادن بسیاری از فرصت‏ها شده است.

۱ـ وابستگی زیاد بودجه سالیانه به فروش نفت خام و آسیب پذیری ناشی از آن

وجود رویکرد استخراجی دولت‌ها و به تبع آن خام فروشی و کسب درآمد آسان سبب شده تا در تمامی دولت‏ها این درآمد یکی از بخش‏‌های اساسی در بودجه سالیانه کشور باشد. هم اکنون ۸۰ درصد درآمد ارزی کشور به این درآمد وابسته است و این وابستگی، کشور را در شرایط تحریم با مشکلات عدیده‏ای رو‏به‏رو کرده است.

۲ـ آسیب پذیر بودن نفت در مقابل تحریم‏ها

هم‌‏اکنون تحریم‏‌ها بر محدودسازی فروش نفت متمرکز شده است. در صورتی که اگر صنایع تکمیلیِ زنجیره ارزش به نحو مطلوب توسعه می یافت، با توجه به اینکه شناسایی و رصد محصولات مشتق شده از نفت بسیار مشکل‏تر است، عملا امکان تحریم از سوی دشمن وجود نداشت. علاوه بر این به‌‏واسطه صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا، منابع ارزی کشور تامین می‏شد.

۳ـ پایین بودن میزان اشتغال در بزرگترین صنعت کشور

علی رغم آن که بیش از ۲۲ درصد تولید کشور در صنعت نفت صورت می گیرد؛ میزان اشتغال این صنعت تنها ۷ درصد است. آمارها نشان می دهد در صورتی که زنجیره ارزش در کشور به نحو مطلوب شکل می‌گرفت این مقدار باید هم اکنون به مرز ۴۰ درصد می‏رسید.

۴ـ عدم توسعه مطلوب صنایع پایین دستی نفت و گاز

صنایع پالایشی و پتروشیمی جزو صنایع پایین دستی نفت و گاز به حساب می آیند که وظیفه ایجاد و تکمیل زنجیره ارزش را در صنعت نفت به عهده دارند. به دلیل دید استخراجی دولت‏ها این دو صنعت آن‏چنان که باید رشد و توسعه پیدا نکرده‏‌اند که خود سبب ایحاد مشکلاتی برای کشور شده است.

الف) عدم تولید مناسب در پالایشگاه‏های کشور

این موضوع را می توان از دو جنبه بررسی کرد

• عدم توسعه ظرفیت های پالایشی

• تولید محصولات سنگین و کم ارزش در قیاس با محصولات پر ارزش

جهت توسعه ظرفیت پالایشگاه‏های کشور تا کنون سرمایه گذاری مناسبی صورت نگرفته است. از سال ۱۳۶۸ تا کنون میزان مصرف فرآورده‏‌های نفتی به خصوص بنزین رشد ۲۰۸ درصدی داشته در حالیکه رشد ظرفیت پالایشی کشور تنها ۱۳۲ درصد بوده است . علاوه بر این باید به این نکته توجه کرد بر اساس سند چشم انداز بیست ساله مبنی بر رشد و توسعه جهشی صنایع کشور این میزان مصرف نیز با شیب تندی افزایش می یابد و عدم تامین انرژی مورد نیاز آن‏ها به مثابه عملی نشدن این برنامه است.

از سوی دیگر ترکیب محصولات پالایشگاه‏های توسعه داده شده کنونی نیز به دلیل عدم بهره‏وری کافی و عدم استفاده از فناوری‏های روز دنیا مناسب نمی‏باشد. جدول زیر بیان‏گر این موضوع است.

الگوی پالایشگاهی

تنها نیمی از میزان نفت کوره تولیدی کشور مورد استفاده داخلی قرار می گیرد که این میزان نیز به دلیل جایگزین شدن گاز، در حال کاهش است. نیم دیگری از این ماده صادر شده و با توجه به این که قیمت یک بشکه نفت کوره نصف قیمت یک بشکه نفت خام است زیان‌‌ده بودن تولید این ماده مبرهن می‏باشد. علی رغم مشخص بودن این موضوع در سال های اخیر به دلیل سیاست های نادرست دولت‏ها در قبال پالایشگاه‏ها مبنی بر تامین هزینه خود از فروش نفت کوره، میزان تولید این فرآورده تنها مقدار کمی کاهش یافته است.

ب‌) عدم توسعه مناسب پتروشیمی‏ها

صنعت پتروشیمی به صنایع بالادستی، میان‏دستی و صنایع تکمیلی تقسیم بندی می شود. علی رغم توسعه صنایع بالادستی پتروشیمی و تولیدات پایه، توجه مطلوبی به صنایع میان دستی و تکمیلی آن صورت نگرفته است. اکثر محصولات تولیدی پتروشیمی کشور به صورت خام فروخته می‏شده و زنجیره ارزش آن گسترش نیافته است. هم اکنون کشور در اکثر محصولات میانی و پایین‏دستی پتروشیمی به کشور‏های دیگر وابسته است و ارز زیادی را از کشور خارج می‌‌کند. این وابستگی در شرایطی است که تولید این محصولات در کشور هم اکنون بسیار پر بازده است.

به عنوان مثال ماده اکریلو نیتریل که خود یکی از محصولات پرکاربرد در صنایع پایین دستی نفت است بر اساس آمار سال ۱۳۹۰وارداتی برابر با ۶/۴۷ میلیون تن و ارزبری به میزان ۱۰۲ میلیارد دلار داشته است. هم اکنون در شرایط تحریم به دلیل کاهش واردات این ماده مشکلات عدیده‌‌ای برای صنایع مرتبط ایجاد شده است. از دیگر محصولات مانند این ماده می توان به الیاف شیشه، پلی استایرن، الیاف اکریلیک و بسیاری از مواد دیگر اشاره کرد.

در حالیکه در اکثر کشور ها پارک‏های توسعه زنجیره محصولات میانی و پایین‏دستی پتروشیمی گسترش یافته، تا کنون اقدامی در این راستا صورت نگرفته است. از سوی دیگر بر اساس آمار سال ۱۳۹۰ ، کماکان بین ۲۰ تا ۲۱ درصد از ظرفیت صنعت کنونی پتروشیمی خالی است که این میزان به اندازه تولید ۵ پتروشیمی کشور می باشد. عدم تحویل خوراک دلیل اصلی این کاهش ظرفیت عملیاتی است که مسبب مشکلات عدیده ای برای این صنعت شده است.

تلگر

چهره‌

دیدگاه تازه‌ای بنویسید: